Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 5 दानवीरः कर्णः  | NCERT Translation, Question Answers & Solutions

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 5 दानवीरः कर्णः  | NCERT Translation, Question Answers & Solutions

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 5 NCERT Translation and Solutions is a helpful study resource for students looking for easy-to-understand chapter explanations, Hindi translation, question answers, and complete solutions. In this blog post, you will find the Iravati Chapter 5 Sanskrit translation, important questions and answers, word meanings, exercise solutions, and a simple explanation of the lesson based on the NCERT textbook R3.

This post is designed especially for Class 9 R3 Sanskrit students who want to prepare effectively for their school exams and understand the chapter clearly. The solutions are presented in a simple and student-friendly format to make learning Sanskrit easier. Students can use this guide for homework, revision, class tests, and exam preparation.

Whether you are searching for Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 5 translation in Hindi, Iravati Chapter 5 question answers, NCERT R3 Sanskrit Class 9 solutions, or chapter-wise Sanskrit notes, this article provides useful study material in one place.


Class 9 Sanskrit – Iravati Chapter 5: दानवीरः कर्णः (Dānavīraḥ Karṇaḥ)

पञ्चमः पाठः — दानवीरः कर्णः

पाठ-परिचय: दानवीरः कर्णः


प्रस्तुत पाठ महाकवि भास द्वारा रचित सुप्रसिद्ध एकांकी नाटक कर्णभारम से संकलित है, यह प्रसंग महाभारत के युद्ध के समय का है। इस नाट्यांश में दानवीर कर्ण की अद्वितीय दानशीलता और त्याग की पराकाष्ठा को दर्शाया गया है। अर्जुन की सहायता करने के लिए देवराज इंद्र (शक्र) एक ब्राह्मण का वेष धारण करके कर्ण के पास आते हैं और उनसे बड़ी भिक्षा की मांग करते हैं। इसका नैतिक संदेश यही है कि सच्ची दानशीलता, त्याग और अपने वचनों के प्रति निष्ठा ही मनुष्य को अमर बनाती है चाहे उसके लिए कितना भी बड़ी कीमत क्यों न चुकानी पड़े।

The presented text has been compiled from the famous one-act play Karnabharam, composed by the great poet Bhasa. This context is from the time of the Mahabharata war. This dramatic excerpt depicts the unparalleled generosity and the ultimate pinnacle of sacrifice of the benevolent Kama.To assist Arjuna, Devraj Indra (Shakra) approaches Karna in the guise of a Brahmin and demands great alms. The moral message of this is that true generosity, sacrifice and loyalty to one's wordsmakes a person immortal, no matter how high a price has to paid for it.



(ततः प्रविशति ब्राह्मणवेषधारी शक्रः।)

Hindi:
 तब ब्राह्मण का वेश धारण किए हुए शक्र (इन्द्र) प्रवेश करता है।  

English: Then Shakra enters in the disguise of a Brahmin.



शक्रः — भो कर्ण! महत्तरां भिक्षां याचे।

Hindi: हे कर्ण! मैं आपसे एक बड़ी भिक्षा माँगता हूँ।

English: O Karna! I ask for a great alms.


कर्णः — भगवान्! कर्णोऽहं भवन्तं नमस्करोमि। आज्ञापय किमिच्छसि किं ददामि।

Hindi: हे भगवान्! मैं कर्ण हूँ और आपको प्रणाम करता हूँ। आज्ञा दीजिए, आप क्या चाहते हैं? मैं आपको क्या दूँ?

English: O revered one! I am Karna and I bow to you. Please tell me what you desire. What shall I give you?



शक्रः — महत्तरां भिक्षां याचे।

Hindi: मैं आपसे एक बड़ी भिक्षा माँगता हूँ।

English: I ask for a great alms.


कर्णः — महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये। गोसहस्रं ददामि।

Hindi: मैं आपको बड़ी भिक्षा दूँगा। मैं एक हजार गायें देता हूँ।

English: I shall give you a great alms. I give you a thousand cows.


शक्रः — मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि। नेच्छामि कर्ण!

Hindi: मैं दूध थोड़ा ही पीता हूँ। मैं इसे नहीं चाहता, कर्ण!

English: I shall drink milk for a moment. I do not want this, Karna!


कर्णः — किं नेच्छति भवान्? वाजिनां सहस्रं ते ददामि।

Hindi: आप क्या नहीं चाहते? मैं आपको एक हजार घोड़े देता हूँ।

English: What do you not want? I give you a thousand horses.


शक्रः — मुहूर्तकमारोहामि। नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।

Hindi: मैं घोड़े की सवारी ज्यादा नहीं करता हूँ। मैं नहीं चाहता, कर्ण! नहीं चाहता।

English: I shall pause for a moment. I do not want it, Karna! I do not want it.


कर्णः — एतत् वारणानां वृन्दं ददामि।

Hindi: मैं हाथियों का यह विशाल समूह देता हूँ।

English: I give this group of elephants.


शक्रः — एतदपि नेच्छामि।

Hindi: मैं इसे भी नहीं चाहता।

English: I do not want this either.


कर्णः — अन्यदपि श्रूयताम्। अपर्याप्तं कनकं ददामि।

Hindi: और भी सुनिए। मैं असीमित सोना देता हूँ।

English: Hear something else too. I give unlimited gold.


शक्रः — गृहीत्वा गच्छामि। (गत्वा पुनरागत्य च) नेच्छामि कर्ण! नेच्छामि।

Hindi: मैं इसे लेकर चला जाता हूँ। (जाकर फिर लौटकर) मैं नहीं चाहता, कर्ण! नहीं चाहता।

English: I shall take it and go. (Going and returning again) I do not want it, Karna! I do not want it.


कर्णः — तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि।

Hindi: तब मैं पृथ्वी को जीतकर आपको देता हूँ।

English: Then I shall conquer the earth and give it to you.


शक्रः — पृथिव्या किं करिष्यामि?

Hindi: मैं पृथ्वी का क्या करूँगा?

English: What shall I do with the earth?


कर्णः — तेन हि मच्छिरो ददामि।

Hindi: यदि ऐसा है, तब मैं अपना सिर ही आपको देता हूँ।

English: Then I shall give my own head.


शक्रः — अविहा! अविहा!

Hindi: अरे नहीं! अरे नहीं!

English: Oh no! Oh no!


कर्णः — न भेतव्यम्, न भेतव्यम्। प्रसीदतु भवतु। अन्यदपि श्रूयताम्— भगवते यदि उचितं स्यात् कुण्डलाभ्यां सह कवचं ददामि।

Hindi: डरना नहीं चाहिए, डरना नहीं चाहिए। प्रसन्न हो जाइए। और भी सुनिए—यदि आपको उचित लगे तो मैं कुण्डलों के साथ अपना कवच भी दान में दे देता हूँ।

English: Do not be afraid, do not be afraid. Be pleased. Hear something else too—if it is suitable for you, I shall give my armour along with my earrings.


शक्रः — (सहर्षम्) ददातु, ददातु।

Hindi: (बहुत प्रसन्न होकर) दीजिए, दीजिए।

English: (Joyfully) Give it, give it.


कर्णः — (आत्मगतम्) एष एवास्य कामः! (प्रकाशम्) गृह्यताम्।

Hindi: (मन में) यही ये चाहते है! (प्रकट रूप से) इसे ग्रहण कीजिए।

English: (To himself) This indeed is his desire! (Aloud) Please accept it.


शल्यराजः — अङ्गराज! न दातव्यम्, न दातव्यम्!

Hindi: हे अंगराज! नहीं देना चाहिए, नहीं देना चाहिए!

English: O King of Anga! You should not give it, you should not give it!


कर्णः — शल्यराज! अलम् अलं वारयितुम्।

Hindi: देखिए, हे शल्यराज! बस कीजिए, मुझे रोकने का प्रयास मत कीजिए।

English: O Shalya, enough! Do not try to stop me.

पश्य- 

शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्।
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति।
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति॥
तस्मात् गृह्यताम्। (निवृत्य ददाति)

Hindi Meaning : समय बीतने के साथ शिक्षा का क्षय हो जाता है। बहुत मजबूत जड़ों वाले पेड़ भी गिर जाते हैं। जल अपने स्थान पर पड़ा-पड़ा सूख जाता है। लेकिन यज्ञ में अर्पित और दान में दिया हुआ धन उसी प्रकार स्थिर रहता है। इसलिए इसे ग्रहण कीजिए।

English Meaning : With the passage of time, learning may decline. Even trees with very strong roots eventually fall. Water kept in its place dries up. But what is offered in sacrifice and what is given in charity remains everlasting. Therefore, accept it.


 शब्दार्थः

 शब्दः                         

    अर्थः  

 Hindi     

 English

वारणानाम्                    

गजानाम्

हाथियों का    

Of elephants

वृन्दम्                          

समूहः 

समूह  

Group / Multitude

अपर्याप्तम्                    

असीमितम्

बहुत अधिक

Unlimited

शक्रः                            

इन्द्रः

 इन्द्र 

Indra

गृहीत्वा                          

स्वीकृत्य

ग्रहण कर  

Having taken

आगम्य                         

आगत्य

आकर

After coming

जित्वा                            

जयम्

प्राप्य जीतकर       

Having conquered

प्रसीदतु                          

प्रसन्नो भवतु 

प्रसन्न हों

Be pleased

भेतव्यम्                   

भयं करणीयम्   

डरना चाहिए 

Should be afraid

आत्मगतम्                   

मनोगतम्  

मन ही मन

To oneself

अविहा हा         

कष्टम् / मा एवम् 

नहीं, नहीं;ऐसा मत करो

Oh no! / Do not do this

कामः                           

इच्छा

कामना

Desire

प्रकाशम्                         

प्रकटम्

प्रकट रूप से    

Publicly

अङ्गराजः          

हे कर्ण! (अङ्गदेशस्य नृपः) 

हे कर्ण! (अंग देश का राजा!)

'O’ King of Anga!

अलम् अलम्    

वारयितुम्   निवारणं मा कुरु

रोकना व्यर्थ है

Enough, do not stop

शुष्यति                           

 शुष्कता भवति

सूख जाता है

 Dries up

निवृत्य                            

 परावृत्य

लौटकर 

 Having returned

कालपर्ययात्     

समयपरिवर्तनेन /कालक्रमेण 

समय बीतने पर 

With the passage of time

सुबद्धमूला                 

सुदृढमूला  

बहुत मजबूत जड़ वाले  

Very firmly rooted

हुतम्   

 आहुतिरूपेण अग्नौ क्षिप्तम्

 हवन किया हुआ

Offered in sacrifice

 पादपः                    

 तरुःवृक्ष   Tree


अत्र इदम् अवधेयम्:

व्याकरणम् — उत्तमपुरुषस्य प्रयोगः वक्तुः कृते (बोलने वाले के लिए) भवति। यदा कश्चित् जनः स्वस्य विषये किमपि वदति, तदा उत्तमपुरुषस्य प्रयोगः भवति। अस्मिन् ‘अस्मद्’ शब्दस्य प्रयोगः भवति।

Hindi:  उत्तम पुरुष का प्रयोग बोलने वाले व्यक्ति के लिए किया जाता है। जब कोई व्यक्ति अपने विषय में कुछ कहता है, तब उत्तम पुरुष का प्रयोग होता है। इसमें ‘अस्मद्’ शब्द का प्रयोग होता है।

English:  The first person is used for the speaker. When a person speaks about himself/herself, the first-person form is used. The pronoun ‘asmad’ is used here.


व्याकरणम्

उत्तमपुरुषः शब्दस्य सर्वनामपदानि कर्तृरूपेण भवन्ति। उत्तमपुरुषस्य संक्षिप्तं विवरणं त्रिषु वचनेषु अधोलिखितम् अस्ति—

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्उत्तमपुरुषः अहम् (मैं / I) आवाम् (हम दोनों / We two) वयम् (हम सब / We)

क्रिया — लट्-लकारे / वर्तमानकाले

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्आमि — (पठ् + आमि = पठामि) आवः — (पठ् + आवः = पठावः) आमः — (पठ् + आमः = पठामः)

वाक्यप्रयोगाः

एकवचने: अहं पठामि।
Hindi: मैं पढ़ता/पढ़ती हूँ।
English: I am reading.

द्विवचने: आवां पठावः।
Hindi: हम दोनों पढ़ते/पढ़ती हैं।
English: We two are reading.

बहुवचने: वयं पठामः।
Hindi: हम सब पढ़ते/पढ़ती हैं।
English: We are reading.


विशेषः उत्तमपुरुषस्य सर्वनामपदानि अहम्, आवाम्, वयम् त्रिषु लिङ्गेषु — पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग — समानानि एव।

Hindi: उत्तम पुरुष के सर्वनाम अहम्, आवाम्, वयम् तीनों लिंगों में समान रहते हैं।

English: The first-person pronouns aham, āvām and vayam remain the same in all three genders.


वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. एकपदेन उत्तरत —

यथा — प्रश्नः: के निपतन्ति?

उत्तरम् : पादपाः।

क. ब्राह्मणवेषधारी कः प्रविशति?

उत्तरम् : शक्रः 

ख. शक्रः किं भिक्षां याचते?

उत्तरम् :महत्तराम 

ग. कर्णः प्रथमं किं दातुम् इच्छति?

उत्तरम् : गोसहस्रम 

घ. कालपर्ययात् का क्षयं गच्छति?

उत्तरम् : शिक्षा 

ङ. कः कर्णं वारयति?

उत्तरम् : शल्यराज 

२. उचितं पर्यायं मेलयत् —

यथा — वृन्दम् — समूहः

 

 ख 

१. वृक्षाः 

क. अश्वाः

२. शक्रः

ख. पादपाः

३. स्वर्गम्

ग. कनकम्

४. वाजिनः

घ. कर्णः

५. अङ्गराजः

ङ. इन्द्रः


उत्तरम् :

 

 ख 

१. वृक्षाः 

ख. पादपाः

२. शक्रः

ङ. इन्द्रः

३. स्वर्णम्

ग. कनकम्

४. वाजिनः

क. अश्वाः

५. अङ्गराजः

घ. कर्णः


३. प्रथमपुरुषस्य क्रियापदानि उत्तमपुरुषे परिवर्तयत् —

यथा — पिबति → पिबामि

क. करोति → __________________
ख. ददाति → __________________
ग. इच्छति → __________________
घ. गच्छति → __________________
ङ. हसति → __________________

उत्तरम् :

क. करोति → करोमि 
ख. ददाति → ददामि 
ग. इच्छति → इच्छामि 
घ. गच्छति → गच्छामि 
ङ. हसति → हसामि 
क्रियाकलापः


१. अधोलिखितं श्लोकं सस्वरं गायत अर्थात् भावार्थैः सहपाठिभिः सह चर्चा कुरुत। (नीचे दिए गए श्लोक को स्वर सहित गाइए और उसके भावार्थ पर सहपाठियों के साथ चर्चा कीजिए।)


शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्।
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति।
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति॥



२. द्वौ छात्रौ मिलित्वा कर्णशक्रयोः संवादस्य ध्वनिमुद्रणं कृत्वा कक्षायां श्रावयताम्। (दो विद्यार्थी मिलकर कर्ण और शक्र के संवाद की ऑडियो रिकॉर्डिंग करें और कक्षा में सुनाएँ।)

३. ‘अस्मद्’ शब्दस्य सर्वाणि रूपाणि प्रदत्तं प्रारूपं दृष्ट्वा स्फोरकपत्रे लिखत। (दिए गए प्रारूप को देखकर ‘अस्मद्’ शब्द के सभी रूपों को चार्ट पेपर पर लिखिए।)


अस्मद् शब्दरूप-तालिका

 विभक्तिः

 एकवचन

 द्विवचन

  बहुवचन

 प्रथमा

 

 

 

 द्वितीया

 

 

 

 तृतीया

 

 

 

 चतुर्थी

 

 

 

 पञ्चमी

 

 

 

 षष्ठी

 

 

 

 सप्तमी

 

 

 


Quick Chapter Summary

दानवीरः कर्णः — Dānavīraḥ Karṇaḥ — The Generous Karna

मुख्य पात्र / Main Characters: कर्णः (Karna), शक्रः/इन्द्रः (Shakra/Indra), शल्यराजः (Shalya).

मुख्य विषय / Main Theme: दानशीलता, त्यागः, वचनपालनम् — generosity, sacrifice and keeping one's promise.

मुख्य व्याकरण / Grammar Focus: उत्तमपुरुषः and the forms of अस्मद्.

मुख्य श्लोक / Key Verse: शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्...
 
नैतिक संदेश / Moral: True generosity and commitment to one's word make a person immortal.

Keywords: Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 5, Iravati Chapter 5 translation, Class 9 Sanskrit Chapter 5 solutions, NCERT Sanskrit Class 9, Iravati Chapter 5 Hindi translation, Sanskrit question answers, Class 9 Sanskrit notes.

Post a Comment

please do not enter any spam link in the comment box.

Previous Post Next Post