Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6 न गङ्गदत्तः पुनरेति कूपम् | NCERT Translation, Question Answers & Solutions

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6 NCERT Translation and Solutions is a helpful study resource for students looking for easy-to-understand chapter explanations, Hindi translation, question answers, and complete solutions. In this blog post, you will find the Iravati Chapter 6 Sanskrit translation, important questions and answers, word meanings, exercise solutions, and a simple explanation of the lesson based on the NCERT textbook R3.

This post is designed especially for Class 9 R3 Sanskrit students who want to prepare effectively for their school exams and understand the chapter clearly. The solutions are presented in a simple and student-friendly format to make learning Sanskrit easier. Students can use this guide for homework, revision, class tests, and exam preparation.

Whether you are searching for Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6 translation in Hindi, Iravati Chapter 6 question answers, NCERT R3 Sanskrit Class 9 solutions, or chapter-wise Sanskrit notes, this article provides useful study material in one place.

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6

पाठ षष्ठ : न गङ्गदत्तः पुनरेति कूपम् 

यह पाठ सुप्रसिद्ध नीतिग्रन्थ पञ्चतन्त्र से उद्धृत है , जहाँ  गङ्गदत्तः नामक मेंढक की कथा के माध्यम से हमें विवेकपूर्ण जीने की शिक्षा मिलती है। इसका मुख्य संदेश यह है कि अपने स्वार्थ या प्रतिशोध के लिए दुर्जनों की सहायता लेना कभी भी हितकारी नहीं होता। अतः एक बुद्धिमान व्यक्ति अपनी पूर्व में की गई गलती को समझकर,  गङ्गदत्तः की तरह पुनः उस कुऍं में नहीं जाता है।  इस नीति को अपनाते हुए वह फिर कभी उस संकेत में नहीं पड़ता। 
This test is excerpted from the renowned book of fables, the Panchatantra, which imparts a vitallesson in wisdom and self-preservation throught the story of a frog named Gangadatta. The narrative profoundly highlights how seeking the alliance of the wicked for personal rebenge or temporary gain ultimately leads to one's own ruin. Consequently, it teaches that a truly wise person learns from past mistakes and resolves never to step back into a dangerous or toxic situation.

गङ्गाम् उभयतः विविधैः वृक्षैः सुशोभिताः ग्रामाः आसन्। तत्र एकस्मात् ग्रामात् बहिः वृक्षस्य अधः एकः जीर्णः कूपः आसीत्। तस्मिन् कूपे मण्डूकानाम् अधिपतिः  गङ्गदत्तः परिजनैः सह निवसति स्म। सः  गङ्गदत्तःपरिश्रमं विनैव प्रभुत्वं प्राप्नोत्। अतः गर्वितः अभवत्। 
तस्य दुर्व्यवहारेण केचन् प्रमुखाः भेकाः रुष्टाः जाताः।  ते  गङ्गदत्तम् अधिकारेण हीनं कृत्वा कूपात् बहिः कर्तुम् उद्यताः अभवन्। तद ज्ञात्वा  गङ्गदत्तः विषादम् अनुभवति स्म। 

हिन्दी अनुवाद : गंगा नदी के दोनों किनारों पर विभिन्न प्रकार के वृक्षों से सुशोभित अनेक गाँव बसे हुए थे। उन गाँवों में से एक गाँव के बाहर एक वृक्ष के नीचे एक पुराना कुआँ था। उस कुएँ में गंगदत्त नाम का मेंढकों का राजा अपने परिवार के साथ रहता था। उसने बिना किसी परिश्रम के ही राजा का पद प्राप्त कर लिया था , इसलिए वह घमंडी हो गया उसके घमंड और बुरे व्यवहार के कारण कुछ प्रमुख मेंढक उससे नाराज़ हो गए। उन्होंने गंगदत्त को उसके पद से हटाकर उसे कुएँ से बाहर निकालने का निश्चय कर लिया। यह जानकर कि उसके विरोधी उसे पद से हटाना चाहते हैं, गंगदत्त बहुत दुःखी हो गया। 

Hindi Translation: On both banks of the river Ganges, there were many villages adorned with various kinds of trees. Outside one of those villages, under a tree, stood an old well. In that well, the king of the frogs, named Gangadatta, lived with his family. He had achieved the position of king without any effort, so he became arrogant. His arrogance and bad behavior angered some prominent frogs. They decided to remove Gangadatta from his position and throw him out of the well. Knowing that his opponents wanted to remove him from his position, Gangadatta became very sad.

'शत्रूणां नाशः कथं भवेत्' इति एकान्ते चटुकारैः सह मन्त्रणाम् अकरोत्। एकः नष्टबुद्धिः नाम मण्डूकः नत्वा अकथयत् -'नीतिं विना किमपि न सिध्यति।  शत्रुः शत्रुणा नाशयितव्यः इति नीतिः। एषां शत्रूणां नाशाय सर्पः सहायकः भविष्यति। यः वृक्ष्यस्य कोटरे निवसति। एवं संघर्षं विनैव शत्रुनाशः भविष्यति।'
ततः मूढः  गङ्गदत्तः कूपात बहिः आगत्य सर्पस्य समीपं गतः। सः सर्पं सादरम् उच्चैः अवदत् -'नागराजाय नमः। '

हिन्दी अनुवाद : वह अपने चापलूस साथियों के साथ एकांत में बैठकर यह विचार करने लगा कि शत्रुओं का नाश कैसे किया जाए। तभी नष्टबुद्धि नामक एक मेंढक ने सलाह दी कि बिना नीति के कोई भी कार्य सफल नहीं होता। नीति यह कहती है कि शत्रु का नाश दूसरे शत्रु से कराना चाहिए। उसने सुझाव दिया कि वृक्ष के कोटर में रहने वाला साँप उनके शत्रुओं का विनाश करने में सहायक हो सकता है। इस प्रकार बिना किसी संघर्ष के ही शत्रुओं का अंत हो जाएगा। 
उस मूर्ख सलाह को मानकर गंगदत्त कुऍं से बाहर निकला और साँप के पास जाकर आदरपूर्वक बोला, "हे नागराज! आपको नमस्कार। " 

Hindi Translation: He sat alone with his sycophantic companions and began to ponder how to destroy his enemies. Then a frog named Nashtabuddhi advised that no task is successful without strategy. Strategy dictates that an enemy should be destroyed by another enemy. He suggested that the snake living in the hollow of the tree could help destroy their enemies. This way, the enemies would be destroyed without any conflict.
Heeding that foolish advice, Gangadatta climbed out of the well and went to the snake and respectfully said, "O King of Snakes! Salutations to you."

विषधरः अवदत् -'स्वागतं सखे! किं ते प्रियं करवाणि? किमर्थम् आगतः असि?'  गङ्गदत्तः अवदत् -'त्वया सह मैत्रीं कर्तुं तव द्वारम् उपागतः। '
सर्पराजः तम अपृच्छत्- 'भक्ष्याभक्ष्यकयोः मध्ये कीदृशी मैत्री?'  गङ्गदत्तः अकथयत् - 'सत्यम्, परम् अधुना अपमानितः अहं तव साहाय्यम् अभिलषामि। '

हिन्दी अनुवाद : साँप ने उसका स्वागत करते हुए कहा, "स्वागत है मित्र! बताओ, मैं तुम्हारे लिए क्या कर सकता हूँ? तुम किस उद्देश्य से यहाँ आए हो? तब गंगदत्त ने उत्तर दिया, मैं आपसे मित्रता करने के लिए आपके पास आया हूँ।"  
सर्पराज ने गंगदत्त से पूछा, "भक्ष्य और भक्षक (शिकार और शिकारी) के बीच कैसी मित्रता हो सकती है?" गंगदत्त ने उत्तर दिया, "यह बात सत्य है, किन्तु इस समय मेरा अपमान हुआ है, इसलिए मैं आपकी सहायता चाहता हूँ।'' 

Hindi translation: The snake welcomed him and said, "Welcome, friend! Tell me, what can I do for you? What purpose have you come here for?" Then Gangadatta replied, "I have come to you to befriend you."
The king of snakes asked Gangadatta, "What kind of friendship can exist between the prey and the predator?" Gangadatta replied, "That is true, but right now I have been insulted, so I seek your help."

सर्पः - 'कस्मात् ते परिभवः?'
 गङ्गदत्तः -'स्वजनेभ्यः। '
सर्पः - 'क्व ते निवासः, वाप्यां कूपे, तडागे वा?
 गङ्गदत्तः -'कूपे। आगच्छ! मया सह, कूपस्य अन्तः प्रविश्य मम शत्रुन् नाशय। '
ततः सर्पराजः तस्य वचनं स्वीकृत्य अकथयत् -'अलं चिन्तया। अन्धः अस्मि! मां कूपं नय। '

हिन्दी अनुवाद : तब सर्प ने पूछा, "तुम्हारा अपमान किसने किया है?" गंगदत्त ने कहा, 'मेरे अपने ही लोगों ने। " फिर सर्प ने पूछा, "तुम कहाँ रहते हो --बावड़ी में, कुएँ में या तालाब में? गंगदत्त ने उत्तर दिया, "मैं कुऍं में रहता हूँ। आइए, मेरे साथ चलिए और कुऍं के भीतर जाकर मेरे शत्रुओं का नाश कर दीजिए। "तब सर्पराज ने उसकी बात स्वीकार करते हुए कहा, अब चिंता मत करो।   मैं अंधा हूँ, इसलिए मुझे कुँए तक ले चलो। "

Hindi Translation: Then the snake asked, "Who has insulted you?" Gangadatta said, "My own people." Then the snake asked, "Where do you live – in the stepwell, the well, or the pond?" Gangadatta replied, "I live in the well. Come, walk with me inside the well and destroy my enemies." Then the King of Serpents accepted his request and said, "Don't worry now. I am blind, so take me to the well."

तदा तत्र गत्वा  गङ्गदत्तः तस्मैः प्रतिदिनम् एकैकं मण्डूकं भोजनाय प्रयच्छति स्म। क्रमशः सः सर्पः सर्वान् भेकान् भुक्त्वा अकथयत् -'बुभुक्षितः अस्मि। प्रयच्छ मे अन्यद् भोजनम्। '
 गङ्गदत्तः अवदत् -'मार्गं देहि येन बहिः अन्यस्मात् जलाशयात् मण्डूकान् आनयामि। '
ततः सर्पः तस्मै मार्गं दत्तवान्।  गङ्गदत्तः बहिः आगत्य सोल्लासम् अवदत् - न  गङ्गदत्तः पुनरेति कूपम्। 

हिन्दी अनुवाद : इसके बाद गंगदत्त साँप को लेकर कुँए में पहुँचा। वहाँ वह प्रतिदिन साँप को भोजन के लिए एक-एक मेंढक देने लगा। धीरे-धीरे साँप ने सभी मेंढकों को खा लिया। तब उसने गंगदत्त से कहा, "मैं भूखा हूँ, मुझे कोई दूसरा भोजन दो। " गंगदत्त ने कहा, "मुझे रास्ता दो, ताकि मैं बाहर जाकर किसी दूसरे जलाशय से मेंढकों को ले आऊँ। " तब साँप ने उसे बारह जाने का मार्ग दे दिया। गंगदत्त बारह निकल आया और प्रसन्न होकर बोला, "अब गंगदत्त कभी भी उस कुऍं में वापस नहीं जाएगा।  

Hindi Translation: After this, Gangadatta took the snake to the well. There he started giving the snake one frog at a time every day for food. Gradually the snake ate all the frogs. Then it said to Gangadatta, "I am hungry, give me some other food." Gangadatta said, "Give me a way so that I can go out and get frogs from some other water body." Then the snake gave him a way to go. Gangadatta came out and said happily, "Now Gangadatta will never go back to that well.

वयम अभ्यासं कुर्मः 

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम एकपदेन उत्तरत -
(क) गङ्गाम् उभयतः के आसन् ?
(ख) कूपे कः निवसति स्म?
(ग)  गङ्गदत्तस्य दुर्व्यवहारेण के रुष्टाः अभवन् ?
(घ) कूपात् बहिः आगत्य गङ्गदत्तः कस्य समीपं गतः?
(ङ) सर्वान् भेकान् कः अभक्षयत्?

उत्तरम् : 
(क) ग्रामाः 
(ख) गङ्गदत्तः 
(ग) भेकाः/मण्डूकः।  
(घ) सर्पस्य 
(ङ) सर्पः 

२. रिक्तस्थानानि पूरयत -
(अ) पट्टिकातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
(शब्दाः -विना, बहिः, प्रतिदिनम्, पुनः, क्व, ततः)
(क) प्ररिश्रमं _____  न सुखम्। 
(ख) सर्पः _______ पलायिता। 
(ग) छात्रः ________विद्यालयं गच्छति। 
(घ) क्व ते निवासः?
(ङ) वर्षाकाले ______ मा गच्छ।     
(च) गङ्गदत्तः कुपम न _________ एति। 

 उत्तरम् : 
(क) प्ररिश्रमं विना    न सुखम्। 
(ख) सर्पः ततः पलायिता। 
(ग) छात्रः प्रतिदिनम् विद्यालयं गच्छति। 
(घ) क्व ते निवासः?
(ङ) वर्षाकाले बहिः मा गच्छ।     
(च) गङ्गदत्तः कुपम न पुनः एति। 
(ब) कोष्ठकात  उचितं शब्दं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
(क) __________ उभयतः वृक्षाः भवन्ति।  (मार्गम्, मार्गे, मार्गस्य) 
(ख) वर्षाकाले __________बहिः गन्तुं न शक्यम्। (गृहस्य, गृहात्, गृहे) 
(ग) _________सह गमनं न युक्तम्।  (दुष्टेन, दुष्टस्य, दुष्टेभ्यः)

 उत्तरम् : 
(क) मार्गम् उभयतः वृक्षाः भवन्ति। 
(ख) वर्षाकाले गृहात् बहिः गन्तुं न शक्यम्। 
(ग) दुष्टेन सह गमनं न युक्तम्।  
 
३. अधोलिखितानां परस्परं मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु -
यथा- सर्पः             -         विषधरः 
(क) मण्डूकः          -          भेकः 
(ख) सखा              -           मित्रम् 
(ग) तडागः             -           जलाशयः 
(घ) अपमानः          -           पराभवः 
(ङ) रुक्षः                -          क्रुद्धः 

Keywords: Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 6, Iravati Chapter 6 translation, Class 9 Sanskrit Chapter 6 solutions, NCERT Sanskrit Class 9, Iravati Chapter 6 Hindi translation, Sanskrit question answers, Class 9 Sanskrit notes.