Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hindi Translation हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः | NCERT Hindi Translation for Class 7 Sanskrit Deepakam दीपकम्
Here are mention Sanskrit Class 7 Notes and NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hindi Translation Summary Explanation Notes ईशावास्यम् इदं सर्वम् to simplify complex chapters. Sanskrit Class 7 Chapter 8 Hindi Translation हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Summary हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Meaning in Hindi
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Summary Notes हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
एका छात्रा – आचार्य! अद्य मम माता माम् एकां सूक्तिं पाठितवती, ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ इति ।
द्वितीया छात्रा – आचार्य ! ‘सूक्ति:’ इत्युक्ते कः अभिप्रायः ?
आचार्यः – सूक्तिः इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम् ‘ । सूक्तिषु जीवनमूल्यानि निहितानि भवन्ति।
एकः छात्रः – महोदय! सूक्तयः अस्मान् सन्मार्गं प्रति नयन्ति इति अहं श्रुतवान् ।
आचार्यः – सत्यम्। सूक्तयः जीवने अस्माकं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति । संस्कृतसाहित्ये सूक्तीनां भाण्डागारः अस्ति ।
द्वितीया छात्रा – आचार्य! अस्मासु कुतूहलं वर्धते । वयम् एताः सूक्तीः पठामः ।
आचार्यः – न केवलं पठामः अपितु स्मरामः, जीवने आचरामः च।
शब्दार्था: (Word Meanings): अद्य – आज (Today), पाठितवती – पढ़ाई (Taught),चर – आचरण करो [(May you) follow)], सूक्तिं – (सु + उक्ति) सुन्दर वचन (Aphorism), इत्युक्ते – अर्थात् (It means), सन्मार्ग – श्रेष्ठ मार्ग (Best way), भाण्डागारः – कोष, खजाना, भण्डार (Treasure-trove), कुतूहलम् – उत्सुकता (Curiosity), आचराम: – आचरण करते हैं (Behave)।
सरलार्थ-
एका छात्रा – गुरुजी ! आज मेरी माता ने मुझे एक सूक्ति ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ पढ़ाई ।
द्वितीया छात्रा – गुरुजी !, ‘सूक्ति’ यह कहने का क्या मतलब (अर्थ) है?
आचार्य – सूक्तिः यह कहने का अर्थ है ‘सुन्दर वचन’। सूक्तियों में जीवनमूल्य निहित होते हैं।
एक छात्र – श्रीमान जी, सूक्तियाँ हमें श्रेष्ठ मार्ग की तरफ़ ले जाती हैं, ऐसा मैंने सुना है।
आचार्य – सच है। सूक्तियाँ जीवन में हमारा मार्गदर्शन करती हैं। संस्कृत साहित्य में सूक्तियों का भण्डार है ।
द्वितीया छात्रा – गुरुजी ! हममें जिज्ञासा बढ़ती जा रही है। हम यह सूक्तियाँ पढ़ते हैं।
अन्वयः – शरीरं खलु आद्यं धर्मसाधनम्।
भावार्थ: – यदि अस्माकं शरीरं स्वस्थम् अस्ति तर्हि वयं स्वकर्तव्यस्य पालनं कर्तुं शक्नुमः, अतः अस्माभिः स्वशरीरस्य रक्षा सर्वथा करणीया यतः शरीरम् एव धर्मपालनस्य प्रथमं साधनम् अस्ति ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : आद्य – पहला (First), खलु – निश्चित ही (Definitely), धर्मसाधनम् – धर्म सिद्धि का साधन (Instrument for performing dharma), स्वकर्तव्यस्य – अपने कर्तव्य का (Of ones duty), स्वशरीरस्य – अपने शरीर की (Of own body), करणीया – करनी चाहिए (Should perform)।
सरलार्थ- यदि हमारा शरीर स्वस्थ (तंदुरस्त) है तो हम सब अपने कर्तव्य का पालन कर सकते हैं। हमें अपने शरीर की रक्षा हर प्रकार से करनी चाहिए क्योंकि शरीर ही धर्म (कर्तव्य) का पालन करने का सबसे पहला साधन है। अर्थात् यदि हमारा शरीर स्वस्थ होगा तब ही हम अपने कर्तव्य का निर्वाह उचित प्रकार से कर सकेंगे।
पदच्छेदः – क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थम् च साधयेत् ।
अन्वयः – क्षणशः (एव) विद्यां कणशः एव अर्थं च साधयेत् ।
भावार्थ: – ज्ञानं प्राप्तुं समयस्य निरन्तरम् उपयोगः करणीयः । एकस्य अपि क्षणस्य नाशः न करणीयः । एवम् एव यदि कोऽपि धनस्य सङ्ग्रहं कर्तुम् इच्छति तर्हि सः निरन्तरं प्रत्येकं रूप्यकस्य सङ्ग्रहणं कुर्यात् । “ क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम्।”
शब्दार्था: (Word Meanings) : क्षणश: – प्रत्येक पल में (Every moment), कणशः – प्रत्येक कण में (In every object and Particle), अर्थम्-धन को (Wealth), साधयेत् – सिद्ध करे (Should attain), निरन्तरम् – लगातार (Continue), सङ्ग्रहम् – इकट्ठा (Collect)।
अर्थ- क्षण-क्षण का उपयोग करके विद्या को और कण-कण का उपयोग करके धन को साध सकते हैं।
सरलार्थ- ज्ञान प्राप्त करने के लिए समय का लगातार उपयोग करना चाहिए। एक भी पल को नष्ट नहीं करना चाहिए। इसी प्रकार यदि कोई भी व्यक्ति धन को एकत्रित करना चाहता है तो उसे लगातार एक – एक रुपये को एकत्र करना चाहिए। एक – एक पल को छोड़ने से ज्ञान (विद्या) प्राप्त नहीं हो सकता और न ही एक-एक रूपये को छोड़ने से धन संग्रह हो सकता है।
पदच्छेदः – सुखार्थिनः कुतः विद्या कुतः विद्यार्थिनः सुखम् ।
अन्वयः – सुखार्थिनः विद्या कुतः (भवेत्), विद्यार्थिनः सुखं कुत: (भवेत्) ।
भावार्थः – यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः अस्ति सः कथं विद्यां प्राप्तुं शक्नोति ? अतः यः ज्ञानं लब्धुम् इच्छति सः आलस्यं सुखं च त्यक्त्वा निरन्तरं विद्यार्जनं कुर्यात् ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : सुखार्थिनः – सुख चाहने वाले (Of the seeker of enjoyment), विद्यार्थिनः – विद्या चाहने वालों को (Of the seekers of knowledge), शक्नोति – सकता है (Can do), लब्धुम् – पाने के लिए (To get)।
सरलार्थ- जो हमेशा सुख चाहता है। मेहनत नहीं करता है, आलसी है, वह कैसे विद्या प्राप्त कर सकता है? इसलिए जो (व्यक्ति) ज्ञान प्राप्त करना चाहता है, उसे आलस और सुख को छोड़कर लगातार विद्या अभ्यास करना चाहिए ।
पदच्छेदः – गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गम् न च वयः।
अन्वयः – गुणिषु गुणा: (एव) पूजास्थानं (भवन्ति) लिङ्गं च न (भवति) वय: च न (भवति) ।
भावार्थ: – गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति । गुणवान् जनः पुरुषः स्त्री वा भवेत्, बालः वृद्धः वा भवेत्, सः सर्वदा पूजनीयः एव भवति । आदरस्य कृते लिङ्गम् आयुः वा महत्त्वपूर्णं न भवति।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : पूजास्थानं – पूजा के योग्य (Worthy of worship), लिङ्गम् – स्त्रीलिंग या पुल्लिंग (स्त्री या पुरुष) (Masculine or Feminine), वयः – उम्र (Age) ।
सरलार्थ-
गुणों का हमेशा ही आदर होता है। गुणवान व्यक्ति पुरुष हो या स्त्री, बालक (बच्चा) हो या बूढ़ा, वह हमेशा ही पूजा के योग्य (आदर के योग्य) होता है। आदर के लिए लिंग या आयु (उम्र) महत्वपूर्ण नहीं होती।
पदच्छेदः – मा ब्रूहि दीनं वचः ।
अन्वयः – (त्वं) दीनं वचः मा ब्रूहि ।
भावार्थः – समाजे सर्वविधाः जनाः भवन्ति । केचित् साहाय्यं कुर्वन्ति । केचित् केवलं विकत्थनं कुर्वन्ति, अतः स्वाभिमानी जनः यस्य कस्यापि पुरतः साहाय्यस्य याचनां न कुर्यात् ।
शब्दार्था: (Word Meanings) : मा-मत (Do not), ब्रूहि – बोलो (May you tell), दीनं – दयनीय (Helpless), वच: –वचन (Promise), समाजे – समाज में (In society), सर्वविधाः – सब तरीके के (All kinds of), साहाय्यं – सहायता (Help), विकत्थनं – झूठी प्रशंसा (Adulate),पुरतः – सामने (In front of), याचनां-प्रार्थना (Beg)।
सरलार्थ- समाज में सब प्रकार के लोग होते हैं। कुछ सहायता करते हैं, कुछ केवल लंबी-चौड़ी बातें ही करते हैं। इसलिए स्वाभिमानी व्यक्ति को हर किसी के सामने सहायता की प्रार्थना नहीं करनी चाहिए।
पदच्छेदः – यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् ।
अन्वयः – यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् (भवति) ।
भावार्थः – अर्जितस्य ज्ञानस्य जीवने आचरणेन, व्यवहारे च प्रयोगेण हि मनुष्यः वास्तविकः विद्वान् भवति न तु केवलम् अध्ययनेन । विद्या अनुकूल – कर्मणा विना व्यर्था भवति । ‘ज्ञानं भारः क्रियां विना ‘।
शब्दार्था: (Word Meanings) : क्रियावान् – सक्रिय (Action oriented), आचरणेन – व्यवहार से ( Through behaviour), प्रयोगेण – प्रयोग से (By implementation), अध्ययनेन – पढ़ने से (By reading), अनुकूल – कर्मणा – अनुकूल काम के अनुसार (According to favourable doing), व्यर्था – बेकार (Useless) ।
अर्थ- जो अर्जित किए गए ज्ञान को व्यवहार में प्रयोग करता है वही पुरुष विद्वान होता है ।
सरलार्थ- पढ़े हुए ज्ञान को जीवन में व्यवहार प्रयोग में लाने से ही मनुष्य वास्तव में विद्वान होता है केवल पढ़ाई करने से नहीं। पढ़ाई अगर व्यवहार में नहीं लाई जाए तो ऐसी पढ़ाई बेकार होती है, ऐसी विद्या काम के बिना भार बन जाती है। विद्या तो ऐसा धन है, जो जितना प्रयोग में लाओगे, उतना ही बढ़ेगा, नहीं तो भार बन जाएगा।
पदच्छेदः – शीलम् परम् भूषणम्।
अन्वयः – शीलं परं भूषणम् (अस्ति) ।
अर्थ- अच्छा आचरण सबसे बड़ा आभूषण है।
सरलार्थ- मनुष्य का व्यवहार (चरित्र) ही सबसे श्रेष्ठ आभूषण होता है। अच्छे आचरण के बिना दूसरे गुण बेकार होते हैं। अर्थात् मनुष्य चाहे जितना पढ़ा-लिखा हो, धनवान हो, परन्तु उसके पास यदि आचरण अच्छा नहीं है, तो उसके सारे गुण बेकार हैं।
पदच्छेदः – हितम् मनोहारि च दुर्लभम् वचः ।
अन्वयः – हितं मनोहारि च वच: दुर्लभं (भवति) ।
भावार्थ: – केचन हितकारकं वचनं वदन्ति किन्तु तत् कठोरतया वदन्ति । केचन मनोरञ्जकं वाक्यं वदन्ति किन्तु तत् हितकारकं न भवति। तादृशं वचनं दुर्लभं भवति यत् हितकारकम् अपि स्यात्, मनोरमम् अपि स्यात्।
शब्दार्थाः (Word Meanings) हितम् – भला (Good), मनोहारि – मन को अच्छा लगना (Charming), दुर्लभम् – मुश्किल से प्राप्त होना (Rare), वचः – वचन (Sayings), वदन्ति – बोलते हैं (Speaks), कठोरतया – कठोरता से (Harshly)।
अर्थ – भले और मन को अच्छे लगने वाले वचन मुश्किल से मिलते हैं।
सरलार्थ-
संसार में कुछ लोग हितकारी वचन बोलते हैं परन्तु वे कठोरता से बोलते हैं। कुछ लोग मनोरंजक वाक्य बोलते हैं किन्तु वह हितकारी अर्थात् आपका भला करने वाला नहीं होता है। ऐसा वचन बहुत मुश्किल से मिलता है जो आपका भला भी करे और आपके मन को भी अच्छा लगे ।
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Summary Notes हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः - पाठ का परिचय (Introduction of the Lesson)
पाठ : हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः– शब्दार्थ एवं सरलार्थ
एका छात्रा – आचार्य! अद्य मम माता माम् एकां सूक्तिं पाठितवती, ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ इति ।
द्वितीया छात्रा – आचार्य ! ‘सूक्ति:’ इत्युक्ते कः अभिप्रायः ?
आचार्यः – सूक्तिः इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम् ‘ । सूक्तिषु जीवनमूल्यानि निहितानि भवन्ति।
एकः छात्रः – महोदय! सूक्तयः अस्मान् सन्मार्गं प्रति नयन्ति इति अहं श्रुतवान् ।
आचार्यः – सत्यम्। सूक्तयः जीवने अस्माकं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति । संस्कृतसाहित्ये सूक्तीनां भाण्डागारः अस्ति ।
द्वितीया छात्रा – आचार्य! अस्मासु कुतूहलं वर्धते । वयम् एताः सूक्तीः पठामः ।
आचार्यः – न केवलं पठामः अपितु स्मरामः, जीवने आचरामः च।
शब्दार्था: (Word Meanings): अद्य – आज (Today), पाठितवती – पढ़ाई (Taught),चर – आचरण करो [(May you) follow)], सूक्तिं – (सु + उक्ति) सुन्दर वचन (Aphorism), इत्युक्ते – अर्थात् (It means), सन्मार्ग – श्रेष्ठ मार्ग (Best way), भाण्डागारः – कोष, खजाना, भण्डार (Treasure-trove), कुतूहलम् – उत्सुकता (Curiosity), आचराम: – आचरण करते हैं (Behave)।
सरलार्थ-
एका छात्रा – गुरुजी ! आज मेरी माता ने मुझे एक सूक्ति ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ पढ़ाई ।
द्वितीया छात्रा – गुरुजी !, ‘सूक्ति’ यह कहने का क्या मतलब (अर्थ) है?
आचार्य – सूक्तिः यह कहने का अर्थ है ‘सुन्दर वचन’। सूक्तियों में जीवनमूल्य निहित होते हैं।
एक छात्र – श्रीमान जी, सूक्तियाँ हमें श्रेष्ठ मार्ग की तरफ़ ले जाती हैं, ऐसा मैंने सुना है।
आचार्य – सच है। सूक्तियाँ जीवन में हमारा मार्गदर्शन करती हैं। संस्कृत साहित्य में सूक्तियों का भण्डार है ।
द्वितीया छात्रा – गुरुजी ! हममें जिज्ञासा बढ़ती जा रही है। हम यह सूक्तियाँ पढ़ते हैं।
आचार्य – न केवल पढ़ते हैं, बल्कि याद करते हैं और जीवन में आचरण करते हैं।
पदच्छेदः – माता भूमिः पुत्रः अहम् पृथिव्याः ।
माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः । ॥ १ ॥
पदच्छेदः – माता भूमिः पुत्रः अहम् पृथिव्याः ।
अन्वयः – भूमि: माता (अस्ति) अहं पृथिव्याः पुत्रः (अस्मि) ।
भावार्थ: – पृथ्वी अस्मान् माता इव लालयति पालयति च । अतः भूमिः अस्माकं सर्वेषां माता अस्ति । वयं सर्वे अस्याः पृथिव्याः सन्तानाः स्मः। एषा सर्वदा पूज्या अस्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) : पृथिव्या: – पृथ्वी की (Of earth), लालयति – प्यार करती है (Nurtures), पालयति – पालन करती है (Takes care), सर्वदा – हमेशा (Always ) ।
अर्थ – भूमि माता है और मैं इस पृथ्वी का पुत्र हूँ।
सरलार्थ-
पृथ्वी (भूमि) हमारा माता के समान प्यार और पालन करती है (लालन पालन करती है) । इसलिए भूमि हम सबकी माता है। हम सब इस पृथ्वी की सन्तान (बच्चे) हैं। यह हमेशा पूजा के योग्य है।
पदच्छेदः – न रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत् ।
अन्वयः – रत्नं न अन्विष्यति, तत् मृग्यते हि ।
भावार्थ: – हीरकादीनि रत्नानि ग्राहकस्य अन्वेषणं न कुर्वन्ति अपितु ग्राहकाः एव रत्नानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति । तथैव अस्मासु यदि गुणाः सन्ति तर्हि गुणज्ञाः स्वयमेव अस्मान् अन्विष्य आगच्छन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) : रत्नम् – रत्न (Jewellery), अन्विष्यति – खोजता है, ढूँढ़ता है (Searches), मृग्यते – ढूँढ़ा जाता है (Searched), ग्राहकस्य – खरीदने वाले को (Buyer), गुणज्ञाः – गुणों के जानकार (Knowledgeable), अन्विष्य – ढूँढकर (Sought after) ।
अर्थ – रत्न स्वयं नहीं खोजता है, उसे खोजा जाता है।
सरलार्थ-
हीरे आदि रत्नों के ग्राहकों (खरीदने वाले की) की खोज नहीं की जाती बल्कि ग्राहक ही रत्नों की खोज करते हैं। वैसे ही हममें यदि कोई गुण हैं तो गुणों के जानने वाले हमें आकर ढूँढ़ ही लेते हैं।
पदच्छेदः – शरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम्।
शब्दार्था: (Word Meanings) : पृथिव्या: – पृथ्वी की (Of earth), लालयति – प्यार करती है (Nurtures), पालयति – पालन करती है (Takes care), सर्वदा – हमेशा (Always ) ।
अर्थ – भूमि माता है और मैं इस पृथ्वी का पुत्र हूँ।
सरलार्थ-
पृथ्वी (भूमि) हमारा माता के समान प्यार और पालन करती है (लालन पालन करती है) । इसलिए भूमि हम सबकी माता है। हम सब इस पृथ्वी की सन्तान (बच्चे) हैं। यह हमेशा पूजा के योग्य है।
न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत् ॥ २ ॥
पदच्छेदः – न रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत् ।
अन्वयः – रत्नं न अन्विष्यति, तत् मृग्यते हि ।
भावार्थ: – हीरकादीनि रत्नानि ग्राहकस्य अन्वेषणं न कुर्वन्ति अपितु ग्राहकाः एव रत्नानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति । तथैव अस्मासु यदि गुणाः सन्ति तर्हि गुणज्ञाः स्वयमेव अस्मान् अन्विष्य आगच्छन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) : रत्नम् – रत्न (Jewellery), अन्विष्यति – खोजता है, ढूँढ़ता है (Searches), मृग्यते – ढूँढ़ा जाता है (Searched), ग्राहकस्य – खरीदने वाले को (Buyer), गुणज्ञाः – गुणों के जानकार (Knowledgeable), अन्विष्य – ढूँढकर (Sought after) ।
अर्थ – रत्न स्वयं नहीं खोजता है, उसे खोजा जाता है।
सरलार्थ-
हीरे आदि रत्नों के ग्राहकों (खरीदने वाले की) की खोज नहीं की जाती बल्कि ग्राहक ही रत्नों की खोज करते हैं। वैसे ही हममें यदि कोई गुण हैं तो गुणों के जानने वाले हमें आकर ढूँढ़ ही लेते हैं।
शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्॥३॥
पदच्छेदः – शरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम्।
अन्वयः – शरीरं खलु आद्यं धर्मसाधनम्।
भावार्थ: – यदि अस्माकं शरीरं स्वस्थम् अस्ति तर्हि वयं स्वकर्तव्यस्य पालनं कर्तुं शक्नुमः, अतः अस्माभिः स्वशरीरस्य रक्षा सर्वथा करणीया यतः शरीरम् एव धर्मपालनस्य प्रथमं साधनम् अस्ति ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : आद्य – पहला (First), खलु – निश्चित ही (Definitely), धर्मसाधनम् – धर्म सिद्धि का साधन (Instrument for performing dharma), स्वकर्तव्यस्य – अपने कर्तव्य का (Of ones duty), स्वशरीरस्य – अपने शरीर की (Of own body), करणीया – करनी चाहिए (Should perform)।
अर्थ- निश्चित ही शरीर, धर्म का सबसे पहला (प्रथम) साधन है।
सरलार्थ- यदि हमारा शरीर स्वस्थ (तंदुरस्त) है तो हम सब अपने कर्तव्य का पालन कर सकते हैं। हमें अपने शरीर की रक्षा हर प्रकार से करनी चाहिए क्योंकि शरीर ही धर्म (कर्तव्य) का पालन करने का सबसे पहला साधन है। अर्थात् यदि हमारा शरीर स्वस्थ होगा तब ही हम अपने कर्तव्य का निर्वाह उचित प्रकार से कर सकेंगे।
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ॥४॥
पदच्छेदः – क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थम् च साधयेत् ।
अन्वयः – क्षणशः (एव) विद्यां कणशः एव अर्थं च साधयेत् ।
भावार्थ: – ज्ञानं प्राप्तुं समयस्य निरन्तरम् उपयोगः करणीयः । एकस्य अपि क्षणस्य नाशः न करणीयः । एवम् एव यदि कोऽपि धनस्य सङ्ग्रहं कर्तुम् इच्छति तर्हि सः निरन्तरं प्रत्येकं रूप्यकस्य सङ्ग्रहणं कुर्यात् । “ क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम्।”
शब्दार्था: (Word Meanings) : क्षणश: – प्रत्येक पल में (Every moment), कणशः – प्रत्येक कण में (In every object and Particle), अर्थम्-धन को (Wealth), साधयेत् – सिद्ध करे (Should attain), निरन्तरम् – लगातार (Continue), सङ्ग्रहम् – इकट्ठा (Collect)।
अर्थ- क्षण-क्षण का उपयोग करके विद्या को और कण-कण का उपयोग करके धन को साध सकते हैं।
सरलार्थ- ज्ञान प्राप्त करने के लिए समय का लगातार उपयोग करना चाहिए। एक भी पल को नष्ट नहीं करना चाहिए। इसी प्रकार यदि कोई भी व्यक्ति धन को एकत्रित करना चाहता है तो उसे लगातार एक – एक रुपये को एकत्र करना चाहिए। एक – एक पल को छोड़ने से ज्ञान (विद्या) प्राप्त नहीं हो सकता और न ही एक-एक रूपये को छोड़ने से धन संग्रह हो सकता है।
सुखार्थिनः कुतो विद्या, कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥५॥
पदच्छेदः – सुखार्थिनः कुतः विद्या कुतः विद्यार्थिनः सुखम् ।
अन्वयः – सुखार्थिनः विद्या कुतः (भवेत्), विद्यार्थिनः सुखं कुत: (भवेत्) ।
भावार्थः – यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः अस्ति सः कथं विद्यां प्राप्तुं शक्नोति ? अतः यः ज्ञानं लब्धुम् इच्छति सः आलस्यं सुखं च त्यक्त्वा निरन्तरं विद्यार्जनं कुर्यात् ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : सुखार्थिनः – सुख चाहने वाले (Of the seeker of enjoyment), विद्यार्थिनः – विद्या चाहने वालों को (Of the seekers of knowledge), शक्नोति – सकता है (Can do), लब्धुम् – पाने के लिए (To get)।
अर्थ- सुख चाहने वालों को विद्या कहाँ, विद्या चाहने वालों को सुख कहाँ ।
सरलार्थ- जो हमेशा सुख चाहता है। मेहनत नहीं करता है, आलसी है, वह कैसे विद्या प्राप्त कर सकता है? इसलिए जो (व्यक्ति) ज्ञान प्राप्त करना चाहता है, उसे आलस और सुख को छोड़कर लगातार विद्या अभ्यास करना चाहिए ।
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥६॥
पदच्छेदः – गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गम् न च वयः।
अन्वयः – गुणिषु गुणा: (एव) पूजास्थानं (भवन्ति) लिङ्गं च न (भवति) वय: च न (भवति) ।
भावार्थ: – गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति । गुणवान् जनः पुरुषः स्त्री वा भवेत्, बालः वृद्धः वा भवेत्, सः सर्वदा पूजनीयः एव भवति । आदरस्य कृते लिङ्गम् आयुः वा महत्त्वपूर्णं न भवति।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : पूजास्थानं – पूजा के योग्य (Worthy of worship), लिङ्गम् – स्त्रीलिंग या पुल्लिंग (स्त्री या पुरुष) (Masculine or Feminine), वयः – उम्र (Age) ।
अर्थ- गुणवान व्यक्तियों के गुण पूणनीय होते हैं, लिंग और आयु नहीं ।
सरलार्थ-
गुणों का हमेशा ही आदर होता है। गुणवान व्यक्ति पुरुष हो या स्त्री, बालक (बच्चा) हो या बूढ़ा, वह हमेशा ही पूजा के योग्य (आदर के योग्य) होता है। आदर के लिए लिंग या आयु (उम्र) महत्वपूर्ण नहीं होती।
मा ब्रूहि दीनं वचः ॥७॥
पदच्छेदः – मा ब्रूहि दीनं वचः ।
अन्वयः – (त्वं) दीनं वचः मा ब्रूहि ।
भावार्थः – समाजे सर्वविधाः जनाः भवन्ति । केचित् साहाय्यं कुर्वन्ति । केचित् केवलं विकत्थनं कुर्वन्ति, अतः स्वाभिमानी जनः यस्य कस्यापि पुरतः साहाय्यस्य याचनां न कुर्यात् ।
शब्दार्था: (Word Meanings) : मा-मत (Do not), ब्रूहि – बोलो (May you tell), दीनं – दयनीय (Helpless), वच: –वचन (Promise), समाजे – समाज में (In society), सर्वविधाः – सब तरीके के (All kinds of), साहाय्यं – सहायता (Help), विकत्थनं – झूठी प्रशंसा (Adulate),पुरतः – सामने (In front of), याचनां-प्रार्थना (Beg)।
अर्थ– दयनीय वचन नहीं बोलने चाहिए।
सरलार्थ- समाज में सब प्रकार के लोग होते हैं। कुछ सहायता करते हैं, कुछ केवल लंबी-चौड़ी बातें ही करते हैं। इसलिए स्वाभिमानी व्यक्ति को हर किसी के सामने सहायता की प्रार्थना नहीं करनी चाहिए।
यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् ॥८॥
पदच्छेदः – यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् ।
अन्वयः – यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् (भवति) ।
भावार्थः – अर्जितस्य ज्ञानस्य जीवने आचरणेन, व्यवहारे च प्रयोगेण हि मनुष्यः वास्तविकः विद्वान् भवति न तु केवलम् अध्ययनेन । विद्या अनुकूल – कर्मणा विना व्यर्था भवति । ‘ज्ञानं भारः क्रियां विना ‘।
शब्दार्था: (Word Meanings) : क्रियावान् – सक्रिय (Action oriented), आचरणेन – व्यवहार से ( Through behaviour), प्रयोगेण – प्रयोग से (By implementation), अध्ययनेन – पढ़ने से (By reading), अनुकूल – कर्मणा – अनुकूल काम के अनुसार (According to favourable doing), व्यर्था – बेकार (Useless) ।
अर्थ- जो अर्जित किए गए ज्ञान को व्यवहार में प्रयोग करता है वही पुरुष विद्वान होता है ।
सरलार्थ- पढ़े हुए ज्ञान को जीवन में व्यवहार प्रयोग में लाने से ही मनुष्य वास्तव में विद्वान होता है केवल पढ़ाई करने से नहीं। पढ़ाई अगर व्यवहार में नहीं लाई जाए तो ऐसी पढ़ाई बेकार होती है, ऐसी विद्या काम के बिना भार बन जाती है। विद्या तो ऐसा धन है, जो जितना प्रयोग में लाओगे, उतना ही बढ़ेगा, नहीं तो भार बन जाएगा।
शीलं परं भूषणम् ॥९॥
पदच्छेदः – शीलम् परम् भूषणम्।
अन्वयः – शीलं परं भूषणम् (अस्ति) ।
भावार्थ: – मनुष्यस्य आचरणम् एव श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति । सदाचारं विना अन्ये गुणाः निरर्थकाः भवन्ति ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : शीलम् – चरित्र (Character), परम् – श्रेष्ठ (Supreme), भूषणम् – आभूषण (अलंकार, गहना) (Jewellery), सदाचारं – अच्छा आचरण (Good behavior),अन्ये- दूसरे (Another), निरर्थका: – बेकार (Useless), भवन्ति – होते हैं (Are)।
शब्दार्थाः (Word Meanings) : शीलम् – चरित्र (Character), परम् – श्रेष्ठ (Supreme), भूषणम् – आभूषण (अलंकार, गहना) (Jewellery), सदाचारं – अच्छा आचरण (Good behavior),अन्ये- दूसरे (Another), निरर्थका: – बेकार (Useless), भवन्ति – होते हैं (Are)।
अर्थ- अच्छा आचरण सबसे बड़ा आभूषण है।
सरलार्थ- मनुष्य का व्यवहार (चरित्र) ही सबसे श्रेष्ठ आभूषण होता है। अच्छे आचरण के बिना दूसरे गुण बेकार होते हैं। अर्थात् मनुष्य चाहे जितना पढ़ा-लिखा हो, धनवान हो, परन्तु उसके पास यदि आचरण अच्छा नहीं है, तो उसके सारे गुण बेकार हैं।
हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः ॥१०॥
पदच्छेदः – हितम् मनोहारि च दुर्लभम् वचः ।
अन्वयः – हितं मनोहारि च वच: दुर्लभं (भवति) ।
भावार्थ: – केचन हितकारकं वचनं वदन्ति किन्तु तत् कठोरतया वदन्ति । केचन मनोरञ्जकं वाक्यं वदन्ति किन्तु तत् हितकारकं न भवति। तादृशं वचनं दुर्लभं भवति यत् हितकारकम् अपि स्यात्, मनोरमम् अपि स्यात्।
शब्दार्थाः (Word Meanings) हितम् – भला (Good), मनोहारि – मन को अच्छा लगना (Charming), दुर्लभम् – मुश्किल से प्राप्त होना (Rare), वचः – वचन (Sayings), वदन्ति – बोलते हैं (Speaks), कठोरतया – कठोरता से (Harshly)।
अर्थ – भले और मन को अच्छे लगने वाले वचन मुश्किल से मिलते हैं।
सरलार्थ-
संसार में कुछ लोग हितकारी वचन बोलते हैं परन्तु वे कठोरता से बोलते हैं। कुछ लोग मनोरंजक वाक्य बोलते हैं किन्तु वह हितकारी अर्थात् आपका भला करने वाला नहीं होता है। ऐसा वचन बहुत मुश्किल से मिलता है जो आपका भला भी करे और आपके मन को भी अच्छा लगे ।

Post a Comment
please do not enter any spam link in the comment box.