Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 2

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 2 मातामह्याः उपनेत्रम्  | NCERT Translation, Question Answers & Solutions

Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 2 NCERT Translation and Solutions is a helpful study resource for students looking for easy-to-understand chapter explanations, Hindi translation, question answers, and complete solutions. In this blog post, you will find the Iravati Chapter 2 Sanskrit translation, important questions and answers, word meanings, exercise solutions, and a simple explanation of the lesson based on the NCERT textbook.

This post is designed especially for Class 9 Sanskrit students who want to prepare effectively for their school exams and understand the chapter clearly. The solutions are presented in a simple and student-friendly format to make learning Sanskrit easier. Students can use this guide for homework, revision, class tests, and exam preparation.

Whether you are searching for Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 2 translation in Hindi, English, Iravati Chapter 2 question answers, NCERT Sanskrit Class 9 solutions, or chapter-wise Sanskrit notes, this article provides useful study material in one place.

द्वितीयः पाठः -मातामह्याः उपनेत्रम् (Matamahyah Upanetram)

वस्तुओं को उनके निर्धारित स्थान पर रखना उचित है। कभी-कभी असावधानी के कारण जब आवश्यक वस्तु दिखाई नहीं देती, तब हम धैर्यपूर्वक उसे खोजते हैं और परिवार का सहयोग लेते हैं। इस हास्यपूर्ण कहानी में रमा अपनी नानी का चश्मा खोजती है। 

It is proper to keep things in their designated places. Somtimes, due to carelessness, a necessary item cannot be found. At such times, we search patiently and seek help from our family. In this humorous story, Rama searches for her meternal granmother's spectacles.

1. एषा रमायाः मातामही अस्ति। रमायाः मातामही सर्वदा उपनेत्रं धारयति। मातामह्याः पुस्तकानि पठने अभिरूचिः अस्ति।  मातामही प्रतिदिनं प्राप्तः वार्तापत्रं पठति।  एकस्मिन् दिने मातामही प्रातः एव रमाम् उत्थापयितुं प्रयासम् अकरोत्।  मातामही उपनेत्रं न लभते स्म। उपनेत्रं विना मातामही कष्टम् अनुभवति स्म। सा आवश्यकानि वस्तूनि अन्वेष्टुं समर्था न आसीत्। रमा गाढनिद्रायाम् आसीत्। सा निद्रां न त्यजति स्म। मातामही रमाम् अति-स्नेहेन उत्थापितवती। 

हिन्दी अर्थ :

यह रमा की नानी हैं। रमा की नानी हमेशा चश्मा पहनती हैं। उन्हें पुस्तकें पढ़ने का बहुत शौक है और वे प्रतिदिन प्रातः काल समाचार-पत्र पढ़ती हैं। एक दिन सुबह-सुबह नानी ने रम्या को जगाने का प्रयास किया, क्योंकि उनका चश्मा नहीं मिल रहा था। चश्मे के बिना उन्हें बहुत कठिनाई हो रही थी और वे अपनी आवश्यक वस्तुएँ भी ठीक से खोज नहीं पा रही थीं। उस समय रम्या गहरी नींद में सो रही थी और उठना नहीं चाहती थी।  तब नानी ने उसे बहुत स्नेहपूर्वक जगाया। 

English Translation:

This is Rama's grandmother. Rama's grandmother always wears glasses. She loves to read books and reads the newspaper every morning. One morning, her grandmother tried to wake Ramya because she couldn't find her glasses. She was having a hard time without them and couldn't even find her essentials. Ramya was fast asleep and didn't want to wake up. Then her grandmother gently woke her up.

2. सा रमाम् उपनेत्रम् अन्वेष्टुम् उक्तवती। रमा निद्रायाम् एव उपनेत्रम् अन्वेष्टुम् आरभत्। सा उपाधानानाम् अधः उपनेत्रम् अन्विष्टवती। मातामही बहुवारं तत्र उपनेत्रं स्थापयति स्म। उपनेत्रम् उपधानानाम् अधः न लब्धम्। मातामही रमां समयं पृच्छति स्म। रमा अवदत् लघुसूचिका पञ्चमे अङ्के दीर्घसूचिका षष्ठे अङ्के च अस्ति। 

हिन्दी अर्थ :

नानी ने रमा से चश्मा खोजने के लिए कहा।  रमा नींद से उठते ही चश्मा खोजने लगी।  उसने सबसे पहले तकियों के नीचे चश्मा ढूँढा, क्योंकि नानी प्रायः अपना चश्मा वहीं रखती थीं।  किन्तु तकियों के नीचे भी चश्मा नहीं मिला। नानी ने रमा से समय पूछा।  रमा ने उत्तर दिया कि छोटी घड़ी की सूई पाँच पर और बड़ी सूई छह पर है। अर्थात समय लगभग साढ़े पाँच बजे का है। 

English Translation:

Grandmother asked Rama to look for her glasses. As soon as she woke up, Rama began searching for them. She first searched under the pillows, because that's where Grandmother usually kept her glasses. But she couldn't find them either. Grandmother asked Rama the time. Rama replied that the small hand of the clock was at five, and the large hand was at six. That meant it was about five thirty.

3. प्रायशः सार्ध-पञ्चवादन-समयः आसीत्। मातामह्या वार्तापत्रं पठनीयम् आसीत्, भ्रमणाय च गन्तव्यम् आसीत्। रमा मातामह्याः उत्पीठिकायां पुस्तकानां मध्ये उपनेत्रम्  अन्विष्टवती।  मातामही उत्पीठिकायां स्थित्वा वार्तापत्रं पुस्तकानि च पठति। प्रायेण सा पुस्तकानां मध्ये उपनेत्रं त्यजति।  उपनेत्रम् उत्पीठिकायां न आसीत्। रमा उपनेत्रं स्नानागारे अन्विष्टवती। स्नानागारे बहूनि वस्त्राणि आसन। मातामही यदा कदा उपनेत्रं स्नानागारे त्यजति स्म। उपनेत्रं स्नानागारे अपि न आसीत्। 

हिन्दी अनुवाद: 

लगभग साढ़े पाँच बजे का समय हो गया था।  नानी को समाचार-पत्र पढ़ना था और उसके बाद घूमने के लिए भी जाना था। इसके  बाद रमा ने नानी की पढ़ने की मेज़ पर रखी पुस्तकों के बीच चश्मा खोजा।  नानी उसी मेज़ पर बैठकर समाचार-पत्र और पुस्तकें पढ़ती थीं। वे प्रायः पढ़ते समय अपना चश्मा पुस्तकों के बीच ही रख देती थीं। इसलिए रमा ने वहाँ भी ध्यान से खोजा, परन्तु चश्मा नहीं था।  तब रमा ने स्नानघर में चश्मा खोजा। स्नानघर में बहुत-से वस्त्र रखे हुए थे। नानी कभी-कभी अपना चश्मा स्नानघर में भी रख देती थीं।  इसलिए रमा ने वहाँ भी ध्यानपूर्वक चश्मा ढूँढा। किन्तु स्नानघर में भी चश्मा नहीं मिला।  

English Translation:

It was almost five thirty. Grandmother had to read the newspaper and then go for a walk. Then Rama searched for her glasses among the books on her grandmother's study table. Grandmother used to sit at that table and read newspapers and books. She often kept her glasses among the books while reading. So Rama searched carefully there too, but they were gone. Then Rama searched for them in the bathroom. There were many clothes kept in the bathroom. Grandmother sometimes kept her glasses in the bathroom too. So Rama searched carefully there too. But she couldn't find them in the bathroom either.

4. रमा उपनेत्रम् अङ्गणे अन्विष्टवती। अङ्गने  बहूनि वस्तूनि आसन्। मातामही प्रायः अङ्गणे खट्वायाम् उपनेत्रं त्यजति स्म। उपनेत्रं खट्वायाम् अपि न लब्धम्। रमा मातामह्याः ऊर्ण-स्यूते उपनेत्रम् अन्विष्टवती। स्यूते उर्णायाः अनेकानि गोलकानि आसन। तस्मिन् अर्ध-ऊतानि  उर्ण-वस्त्राणि अपि आसन। उपनेत्रं स्यूते अपि न आसीत्। रमा उपनेत्रं दर्पणस्य निकटे अन्विष्टवती। तत्र कङ्कतिकाः तैलकूप्यः च आसन्। मातामही प्रायः केशानां प्रसाधन-समये उपनेत्रम् अवतारयति स्म। उपनेत्रं दर्पणं निकषा अपि न आसीत्।  

हिन्दी अनुवाद: 

रमा ने चश्मा आँगन में खोजा। आँगन में बहुत-सी वस्तुएँ थीं। नानी प्रायः ऑंगन में चारपाई पर अपना चश्मा रख देती थीं, परन्तु चारपाई पर भी चश्मा नहीं मिला। इसके बाद रमा ने नानी के थैले में चश्मा खोजा। थैले में ऊन के अनेक गोले थे तथा उसमें आधे बने हुए ऊनी वस्त्र भी रखे थे, किन्तु चश्मा थैले में भी नहीं था। अन्त में रमा ने चश्मा दर्पण (आईने) के पास खोजा।  वहाँ कंघियाँ और तेल की शीशियाँ रखी थीं। नानी प्रायः बाल सँवारते समय अपना चश्मा उतार देती थीं, परन्तु दर्पण के पास भी चश्मा नहीं था। 

English Translation:

Rama searched for her glasses in the courtyard. There were many things in the courtyard. Grandmother usually kept her glasses on the cot in the courtyard, but she couldn't find them there either. Next, Rama searched for them in her grandmother's bag. The bag contained many balls of wool and half-made woolen clothes, but the glasses were missing from the bag either. Finally, Rama searched for them near the mirror. There were combs and oil bottles there. Grandmother usually took off her glasses while combing her hair, but they were missing from the mirror either.

5. रमा उपनेत्रं कपाटिकायाम् अन्विष्टवती। कपाटिकायां मातामह्याः शाटिकाः आसन्। मातामही बहुवारम् उपनेत्रं कपाटिकायां त्यजति स्म। उपनेत्रं कपाटिकायाम् अपि न आसीत्। उपनेत्रम् अन्वेष्टुं रमा पर्यङ्कस्य अधः प्रविष्टा। पर्यङ्कस्य अधः मुनमुनः उपविष्टः आसीत्। मुनमुनस्य पादयोः मध्ये किमपि आसीत्। तत् सम्यक न दृश्यते स्म। रमा मुनमुनं बहिः अकरोत्। मुनमुनेन् सह मातामह्याः उपनेत्रम् अपि आगतम्। 

हिन्दी अनुवाद: 

रमा ने चश्मा अलमारी में खोजा। अलमारी में नानी की साड़ियाँ रखी थीं। नानी कई बार अपना चश्मा अलमारी में रख देती थीं, किन्तु चश्मा अलमारी में भी नहीं था। इसके बाद चश्मा खोजने के लिए रमा पलंग के निचे गई। पलंक के नीचे मुनमुन बैठा हुआ था। मुनमुन के पैरों के बीच में कोई वस्तु थी, परन्तु वह ठीक से दिखाई नहीं दे रही थी। रमा ने मुनमुन को बाहर निकाला। मुनमुन के साथ नानी का चश्मा भी बाहर आ गया। 

English Translation:

Rama searched for her glasses in the cupboard. Her grandmother's saris were kept there. Her grandmother often kept her glasses in the cupboard, but they weren't there either. Then, Rama went under the bed to look for them. Munmun was sitting under the bed. Something was between Munmun's legs, but she couldn't see it clearly. Rama pulled Munmun out. Her grandmother's glasses also came out with Munmun.

6. रमा सत्वरम् उपनेत्रं गृहीतवती। सा उपनेत्रं गृहीत्वा मातामह्याः समीपम् अधावत्। मातामही उपनेत्रं दृष्ट्वा अति-प्रसन्ना जाता। सा उपनेत्रं धारितवती। सा वार्तापत्रं पठितुम् उपविष्टवती। मातामही चिरं वार्तापत्रम् अपठत्। मातामही रमां भ्रमणाय आहूतवती। रमा उपनेत्रं मुनमुनम् अधारयत्। मुनमुनः   उपनेत्रं धृत्वा अति-शोभनः दृश्यते स्म। तदनन्तरं ताः तिस्रः भ्रमणाय निर्गताः। 

हिन्दी अनुवाद: 

रमा ने तुरंत चश्मा उठा लिया और उसे लेखर नानी के पास दौड़ी। चश्मा देखकर नानी बहुत प्रसन्न हुईं। उन्होंने चश्मा पहन लिया और समाचार-पत्र पढ़ने के लिए बैठ गईं। नानी ने काफी देर तक समाचार-पत्र पढ़ा। इसके बाद नानी ने रमा को घूमने के लिए बुलाया। रमा ने चश्मा मुनमुन को पहना दिया। 

चश्मा पहनकर मुनमुन बहुत सुंदर दिखाई दे रहा था। इसके बाद वे तीनों घूमने के लिए बाहर निकल पड़े। 

English Translation:

Rama immediately picked up the glasses and ran to her grandmother, leaving them behind. Her grandmother was delighted to see them. She put them on and sat down to read the newspaper. She read for a long time. Afterward, she invited Rama to go for a walk. Rama put the glasses on Munmun.

Munmun looked very beautiful wearing the glasses. Then, the three of them went out for a walk.

अत्र इदम् अवधेयम् 

१. अव्ययपदानि -यस्य पदस्य नाना विभक्तिवचनेषु परिवर्तनं न भवति, तत् पदम् अव्ययं भवति। शास्त्रे उक्तम् -

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु। 

वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्।।

उदाहरणानि -

(i) अधः/निचे/Below 

(ii) कदा/कब/When 

(iii) एव/ही/Only 

(iv) बहिः/बाहर/Outside 

(v) प्रातः/सुबह/Morning 

(vi) चिरं/लम्बे समय तक/for long         

(vii) यावत्/पर्यन्त, जब तक /Till the time 

२. 'स्म' इत्यस्य प्रयोगेण वर्तमानकालवाक्यानां भूतकालवाक्येषु परिवर्तनम भवति। 

वर्तमानकालः	भूतकालः- 'स्म' प्रयोगः
मातामही उपनेत्रं धारयति।	मातामही उपनेत्रं धारयति स्म।
सा वार्तापत्रं  अन्विष्यति।	सा वार्तापत्रं पठति स्म।
रमा उपनेत्रम अन्विष्यति।	रमा उपनेत्रम अन्विष्यति स्म।
मातामही उपनेत्रं त्यजति।	मातामही उपनेत्रं त्यजति स्म।
मुनमुनः पर्यङ्कस्य अधः उपविशति।	मुनमुनः पर्यङ्कस्य अधः उपविशति स्म।

 

वयम अभ्यासं कुर्मः 

१. अधोलिखितानाम् प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत -

(क) कस्य अधः मुनमुनः उपविष्टाः आसीत् ?

(ख)  प्रायशः कः समयः आसीत्?

(ग) उपनेत्रं कस्य पादयोः मध्ये आसीत् ?

(घ) मातामही प्रतिदिनं कदा वार्तापत्रं पठति?

(ङ) उपनेत्रं धृत्वा कः शोभनः दृश्यते स्म?

उत्तरम् -

(क) पर्यङ्कः 

(ख) सार्ध पञ्च वादनम् 

(ग) मुनमुनस्य 

(घ) प्रातः काले 

(ङ) मुनमुनः 

२. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा 'आम्' 'न' वा लिखत -

(क) उपनेत्रं विना मातामही कष्टम् अनुभूयते स्म। 

(ख) सा कपाटिकायाम् उपनेत्रम् अन्विष्टवती। 

(ग) पर्यङ्कस्य अधः मुनमुनः उपविष्टः आसीत्। 

(घ) मुनमुनस्य पादयोः मध्ये उपनेत्रम् आसीत्।

(ङ) सा उपनेत्रं स्नानागारे अन्विष्टवती। 

(च) मातामही प्रतिदिनं प्रातः वार्तापत्रं न पठति। 

 उत्तरम् -

(क) आम्

(ख) आम्

(ग) आम्

(घ) आम्

(ङ) आम्

(च) न

३. मञ्जूषातः उचितं शब्दं चित्वा विलोमशब्दान् लिखत -

(उपरि, बहिः, दूरम्, सत्वरम्, दुःखिता )

शब्दः                             विलोमः

अधः 

अन्तः 

समीपम् 

मन्दम् 

प्रसन्ना 

 उत्तरम् -

शब्दः                                 विलोमः

अधः                                 उपरि

अन्तः                                 बहिः

समीपम्                              दूरम्

मन्दम्                               सत्वरम्

प्रसन्ना                                 दुःखिता 

Keywords: Class 9 Sanskrit Iravati Chapter 2, Iravati Chapter 2 translation, Class 9 Sanskrit Chapter 2 solutions, NCERT Sanskrit Class 9, Iravati Chapter 2 Hindi translation, English translation, Sanskrit question answers, Class 9 Sanskrit notes.