Class 10 Sanskrit Chapter 4 Solutions

Class 10 Sanskrit Chapter 4 जननी तुल्यवत्सला Solutions | NCERT Shemushi Book Question Answrs & Solutions

Looking for Class 10 Sanskrit Chapter 4 Solutions? This page provides complete and easy-to-understand study material for students preparing for their Class 10 Sanskrit exams and board examinations. Here, students can find chapter-wise Sanskrit solutions, important question answers, grammar exercises, and revision notes in a simple and student-friendly format.

Our Class 10 Sanskrit Chapter 4 question answers are prepared to help students understand the lesson clearly and complete their textbook exercises with confidence. The solutions include answers to important questions, translation-based questions, and other important exercises related to the chapter.

Whether you are searching for Class 10 Sanskrit Chapter 4 solutions, Class 10 Sanskrit Chapter 4 question answers, Sanskrit Chapter 4 notes, Sanskrit exercise solutions or exam preparation material, this page can be a useful study resource.

Students can use these solutions for homework, classroom revision, self-study, unit tests, periodic tests, and board exam preparation. The content is presented in a clear format so that students can quickly find the answers they need and revise important concepts before examinations.

This Class X Sanskrit Chapter 4 Solutions page is especially useful for students who want chapter-wise study material in one place. Read the complete solutions, practise the exercises, and revise the important questions regularly for better preparation.

Class 10 Sanskrit Chapter 4 जननी तुल्यवत्सला 

Class 10 Sanskrit Chapter 4

पाठः जननी तुल्यवत्सला

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) वृषभः दीनः इति जानन्नपि कः तं नुद्यामान् आसीत्?

उत्तरम् : कृषकः

(ख) वृषभः कुत्र पपात?

उत्तरम् : क्षेत्रे

(ग) दुर्बले सुते कस्याः अधिका कृपा भवति?

उत्तरम् : मातुः

(घ) कयोः एकः शरीरेण दुर्बलः आसीत्?

उत्तरम् : बलीवर्दयोः

(ङ) चण्डवातेन मेघरवैश्च सह कः समजायत?

उत्तरम् : प्रवर्ष:

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-

(क) कृषक: किं करोति स्म?

उत्तरम् : कृषकः क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।

(ख) माता सुरभिः किमथम् अश्रूणि मुञ्चति स्म?

उत्तरम् : भूमौ पतिते स्वपुत्रं दृष्ट्वा माता सुरभिः अश्रूणि मुञ्चति स्म।

(ग) सुरभिः इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तर ददाति?

उत्तरम् : सुरभिः इन्द्रस्य इदम् उत्तरं ददाति-” भो वासव! पुत्रत्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।”

(घ) मातुः अधिका कृपा कस्मिन् भवति?

उत्तरम् : मातुः अधिका कृपा दीने पुत्रे भवति।

(ङ) इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?

उत्तरम् : इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं प्रवर्ष कृतवान्।

(च) जननी कीदृशी भवति?

उत्तरम् : जननी सर्वेषु अपत्येषु तुल्यवत्सला परं दीने पुत्र कृपाहदया भवति।

(छ) पाठेऽस्मिन् कयोः संवादः विद्यते?

उत्तरम् : अस्मिन् पाठे सुरभिसुराधिपइन्द्रयोः संवाद: विद्यते।

3. ‘क’ स्तम्भे दत्तानां पदानां मेलनं ‘ख’ स्तम्भे दत्तैः समानार्थकपदौः कुरुत-

क स्तम्भ                  ख स्तम्भ

(क) कृच्छ्रेण –        (i) वृषभः
(ख) चक्षुभ्या॑म –     (ii) वासवः
(ग) जवने –            (iii) नेत्राभ्याम्
(घ) इन्द्रः –             (iv) अचिरम्
(ङ) पुत्राः –             (v) द्रुतगत्या
(च) शीघ्रम् –            (vi) काठिन्येन
(छ) बलीवर्दः –         (vii) सुताः

उत्तरम् : 

क स्तम्भ –                 ख स्तम्भ

(क) कृच्छेण –             (i) काठिन्येन

(ख) चक्षुाम् –               (ii) नेत्राभ्याम्

(ग) जवने –                (iii) द्रुतगत्या

(घ) इन्द्रः –                 (iv) वासवः

(ङ) पुत्राः –                 (v) सुताः

(च) शीघ्रम् –               (vi) अचिरम्

(छ) बलीवर्दः –           (vii) वृषभः

4. स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) सः कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति।
उत्तरम् : सः केन/कथम् भारम् उद्वहति?

(ख) सुराधिपः ताम् अपृच्छत्?
उत्तरम् : कः ताम् अपृच्छत्?

(ग) अयम् अन्येभ्यो दुर्बलः।
उत्तरम् : अयम् केभ्यः/ केभ्यो दुर्बलः?

(घ) धेनूनाम् माता सुरभिः आसीत्?
उत्तरम् : कासाम् माता सुरभिः आसीत्?

(ङ) सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्।
उत्तरम् : कति पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्?

5. रेखांकितपदे यथास्थानं सन्धि विच्छेद वा कुरुत-

(क) कृषक: क्षेत्रकर्षणं कुर्वन् + आसीत्।
उत्तरम् : कुर्वन्नासीत्

(ख) तयोरेक: वृषभः दुर्बलः आसीत्।
उत्तरम् : तयोः + एकः

(ग) तथापि वृषः न + उत्थितः।
उत्तरम् : नोत्थितः

(घ) सत्स्वपि बहुषु पुत्रेषु अस्मिन् वात्सल्यं कथम्?
उत्तरम् : सत्सु + अपि

(ङ) तथा + अपि + अहम् + एतस्मिन् स्नेहम् अनुभवामि।
उत्तरम् : तथाप्यहमेतस्मिन्

(च) मे बहूनि + अपत्यानि सन्ति।
उत्तरम् : बहून्यपत्यानि

(छ) सर्वत्र जलोपप्लवः संजात:।
उत्तरम् : जल + उपलव:

6. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकितसर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्-

(क) सा च अवदत् भो वासव! भृशं दु:खिता अस्मि।
उत्तरम् : धेनुमात्रे सुरभये (सुरभ्यै)।

(ख) पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहम् रोदिमि।
उत्तरम् : धेनुमात्रे सुरभये (सुरभ्यै)।

(ग) सः दीनः इति जानन् अपि कृषक: तं पीडयति।
उत्तरम् : वृषभायः ।

(घ) मे बहूनि अपत्यानि सन्ति।
उत्तरम् : धेनुमात्रे सुरभये (सुरभ्यै)।

(ङ) सः च ताम् एवम् असान्त्वयत्।
उत्तरम् : आखण्डलाय (इन्द्राय)।

(च) सहस्रेषु पुत्रेषु सत्सवपि तव अस्मिन् प्रीतिः अस्ति।
उत्तरम् : धेनुमात्रे सुरभये (सुरभ्यै)।

7. ‘क’ स्तम्भे विशेषणपदं लिखितम्, ‘ख’ स्तम्भे पुनः विशेष्यपदम्। तयोः मेलनं कुरुत-

क स्तम्भ –             ख स्तम्भ
(क) कश्चित् –         (i) वृषभम्
(ख) दुर्बलम् –        (ii) कृपा
(ग) क्रुद्धः –            (iii) कृषीवल:
(घ) सहस्राधिकेषु – (iv) आखण्डल:
(ङ) अभ्यधिका –     (v) जननी
(च) विस्मितः –         (vi) पुत्रेषु
(छ) तुल्यवत्सला –     (vii) कृषक:

उत्तरम् :

क स्तम्भ –             ख स्तम्भ
(क) कश्चित् –         (i) कृषक:
(ख) दुर्बलम् –        (ii) वृषभम्
(ग) क्रुद्धः –             (iii) कृषीवल:
(घ) सहस्राधिकेषु – (iv) पुत्रेषु
(ङ) अभ्यधिका –     (v) कृपा
(च) विस्मितः –         (vi) आखण्डल:
(छ) तुल्यवत्सला –     (vii) जननी

योग्यताविस्तारः

महाभारत में अनेक ऐसे प्रसंग हैं जो आज के युग में भी उपादेय हैं। महाभारत के वनपर्व से ली गई यह कथा न केवल मनुष्यों अपितु सभी जीव-जन्तुओं के प्रति समदृष्टि पर बल देती है। समाज में दुर्बल लोगों अथवा जीवों के प्रति भी माँ की ममता प्रगाढ़ होती है, यह इस पाठ का अभिप्रेत है। प्रस्तुत पाठ्यांश महाभारत से उद्धत है, जिसमें मुख्यतः व्यास द्वारा धृतराष्ट्र को एक कथा के माध्यम से यह संदेश देने का प्रयास किया गया है कि तुम पिता हो और एक पिता होने के नाते अपने पुत्रों के साथ-साथ अपने भतीजों के हित का खयाल रखना भी उचित है। इस प्रसंग में गाय के मातृत्व की चर्चा करते हुए गोमाता सुरभि और इन्द्र के संवाद के माध्यम से यह बताया गया है कि माता के लिए सभी सन्तान बराबर होती हैं। उसके हृदय में सबके लिए समान स्नेह होता है। इस कथा का आधार महाभारत, वनपर्व, दशम अध्याय, श्लोक संख्या 8 से श्लोक 16 तक है। महाभारत के विषय में एक श्लोक प्रसिद्ध है,

Keywords: Class 10 Sanskrit, Sanskrit Chapter 4, Class 10 Sanskrit Solutions, Sanskrit Question Answers, Class 10 Sanskrit Notes, Sanskrit Exercise Answers, Sanskrit Chapter 4 Solutions, Class 10 Study Material, Sanskrit Exam Preparation, Class 10 Sanskrit Shemushi Chapter 4,Class X Sanskrit Shemushi Chapter 4