पाठ का परिचय
भारतीय वैदिक वाङ्मय संपूर्ण विश्व का प्राचीनतम वाङ्मय होने के साथ मनुष्य की अंतश्चेतना से फूटी उदात्त कविता का भी प्रथम निदर्शन है। वैदिक काव्य में विश्वशान्ति, विश्वबन्धुत्व, लोकतान्त्रिक मूल्य, निर्भयता तथा राष्ट्रप्रेम का सन्देश भरा पड़ा है जो आज के वातावरण में पहले से भी अधिक प्रासंगिक प्रतीत होता है।
प्रस्तुत पाठ में वैदिक काव्य का अमृततत्व ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा अथर्ववेद से संकलित किया गया है। इन कविताओं में अत्यन्त उदात्त एवं अनुकरणीय आदर्श विद्यमान है।
मूल मन्त्र एवं हिन्दी भावार्थ:
मन्त्र 1:
सङ्गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते॥1॥
(ऋग्वेदः 10-191-2)
भावार्थ: तुम सब साथ-साथ चलो, परस्पर विरोध छोड़कर एक स्वर में बोलो और तुम्हारे मन समान रूप से ज्ञान (अर्थ) को जानें। जिस प्रकार पूर्वकाल के देवगण एकमत होकर अपने-अपने यज्ञ-भाग को स्वीकार करते हैं, उसी प्रकार तुम भी मिलकर कार्य करो।
Meaning: You all walk together, leave aside opposition and speak in one voice and know the knowledge (meaning) equally in your minds. Just as the gods of ancient times unanimously accepted their respective parts of the yagya, in the same way you too should work together.
मन्त्र 2:
समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥2॥
(ऋग्वेदः 10-191-4)
भावार्थ: तुम्हारे संकल्प समान हों, तुम्हारे हृदय समान हों और तुम्हारा मन भी एक समान हो, जिससे तुम्हारी परस्पर सुन्दर संगति (एकता) बनी रहे।
Meaning: May your resolve be similar, may your hearts be similar and may your minds also be similar, so that your beautiful fellowship (unity) remains with each other.
मन्त्र 3:
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः॥3॥
(ऋग्वेदः 1-90-7)
भावार्थ: यज्ञ की कामना करने वाले (सत्य के मार्ग पर चलने वाले) यजमान के लिए वायु मधुरता से युक्त प्रवाहित हो, नदियाँ मधुर जल प्रवाहित करें और हमारे लिए सभी ओषधियाँ (वनस्पतियाँ) भी माधुर्य से भरी एवं कल्याणकारी हों।
Meaning: May the air flow with sweetness for the Yajaman who desires to perform the Yagya (one who follows the path of truth), may the rivers flow with sweet water and may all the medicines (plants) also be full of sweetness and beneficial for us.
मन्त्र 4:
यज्जाग्रतो दूरमुदैति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति।
दूरङ्गमञ्ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु॥4॥
(यजुर्वेदः 34.1)
भावार्थ: जो दिव्य ज्ञानयुक्त मन जागते हुए मनुष्य के शरीर से बहुत दूर चला जाता है और सोते हुए व्यक्ति के पास उसी प्रकार लौट आता है; जो सर्वाधिक दूर तक पहुँचने वाला और सभी इन्द्रियों का एकमात्र प्रकाशक (ज्योतिषां ज्योतिः) है, वह मेरा मन कल्याणकारी संकल्पों वाला हो।
Meaning: May my mind, endowed with divine knowledge, go far away from the body of a waking person and return to the sleeping person in the same manner; which reaches the farthest and is the only illuminator of all the senses (jyotishaṁ jyotiḥ), be that mind of mine, filled with benevolent intentions.
मन्त्र 5:
तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत्।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम्।
शृणुयाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतम्
अदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शतात्॥5॥
(यजुर्वेदः 36-24)
भावार्थ: देवताओं द्वारा स्थापित वह दिव्य एवं चमकीला नेत्ररूपी सूर्य पूर्व दिशा में उदित हो रहा है। उसकी कृपा से हम सौ वर्षों तक देखें, सौ वर्षों तक जीवित रहें, सौ वर्षों तक सुनें, सौ वर्षों तक भली-भाँति बोलें और सौ वर्षों तक दीनता से रहित (स्वाभिमानी) बने रहें; तथा सौ वर्षों से भी अधिक बार-बार यही स्थिति बनी रहे।
Meaning: That divine and radiant eye-like sun, established by the gods, is rising in the east. By his grace, may we see for a hundred years, live for a hundred years, hear for a hundred years, speak well for a hundred years, and remain free from humility (self-respect) for a hundred years; and may this condition continue for more than a hundred years.
मन्त्र 6:
जनं बिभ्रती बहुधा विवाचसम् नानाधर्माणं पृथिवी यथौकसम्।
सहस्रं धारा द्रविणस्य मे दुहां ध्रुवेव धेनुरनपस्फुरन्ती॥6॥
(अथर्ववेदः 12-1-45)
भावार्थ: विभिन्न भाषाएँ बोलने वाले तथा अनेक धर्मों का पालन करने वाले जनसमूह को एक ही घर के समान धारण करने वाली यह मातृभूमि (पृथ्वी), कम्पन रहित निश्चल गाय की भाँति मेरे लिए धन-सम्पदा की हजारों धाराएँ प्रवाहित करे।
Meaning: May this motherland (earth), which houses people speaking different languages and following various religions like one home, flow thousands of streams of wealth and prosperity for me like a calm and trembling cow.
शब्दार्थाः टिप्पण्यश्च
(Words Meaning)
- सङ्गच्छध्वम् — सङ्गताः संभूताः भवत (सम् पूर्वक गम् धातु आत्मनेपद लोट् लकार म.पु., बहु.व.), साथ चलें।
- संवदध्वम् — परस्परं विरोधं परित्यज्य एकविधमेव वाक्यं ब्रूत इति, परस्पर विरोध छोड़कर समान स्वर से एक समान बोलें।
- वः (युष्माकम्) — तुम्हारा।
- मनांसि — मन।
- सञ्जानताम् — समानमेकरूपमेवार्थम् अवगच्छन्तु, समान रूप से अर्थ बोध करें।
- पूर्वे देवाः — पुरातनाः देवाः, पूर्वकाल के देवगण।
- सञ्जानानाः — ऐकमत्यं प्राप्ताः, एकमत होकर।
- भागम् उपासते — हवि के भाग को स्वीकार करते हैं।
- आकूतिः — संकल्पः, अध्यवसायः, संकल्प।
- समाना — समानानि, एकविधानि, समान।
- सुसह — शोभनं साहित्यम्, संगति।
- असति — भवतु (तुम्हारी सुन्दर संगति हो जाए)।
- मधु — माधुर्योपेतम्, माधुर्य से भरी।
- ऋतायते — ऋतं (यज्ञ) आत्मनः इच्छते यजमानाय, अपने लिए यज्ञ की कामना करने वाले यजमान के लिए।
- सिन्धवः — नद्यः, समुद्राः वा, नदियाँ अथवा समुद्र।
- ओषधीः — फलपाकान्ता ओषधयः, फल के पकने पर जो पौधे नष्ट हो जाते हैं, उन्हें ओषधि कहते हैं।
- जाग्रतः — जागते हुए के।
- दूरम् उदैति — दूर भाग जाता है।
- तदु दैवम् (मनः) — तद् दिव्यज्ञानयुक्तं मनः, वही दिव्य विज्ञान युक्त मन।
- ज्योतिषाम् — इन्द्रियाणाम्, विषयों का प्रकाशन करने वाली इन्द्रियों में।
- दूरं गमम् — सर्वाधिक दूर तक पहुँचने वाली, एकमात्र प्रकाशक।
- शिवसङ्कल्पम् — शिवाः संकल्पाः यस्य तत्, मंगलमय, कल्याणकारी विचारवाला।
- देवहितम् — देवैः स्थापितम्, देवताओं द्वारा स्थापित।
- शुक्रम् — दिव्य, चमकीला।
- चक्षुः — नेत्र, सूर्य।
- पुरस्तात् — पूर्वदिशायाम्, पूर्व दिशा में समक्ष।
- उच्चरत् — उदितः जातः, उदय हुआ।
- शरदः — वर्ष।
- शतम् — सौ (जीवित रहें)।
- अदीनाः — न दीनाः, दैन्यात् रहिताः, दीनता से रहित।
- भूयश्च शरदः शतात् — पुनः पुनः शतात् शरदः एवमेव भवेत्, बार-बार सौ वर्षों से भी अधिक यही स्थिति बनी रहे।
- बिभ्रती — धारण करती हुई।
- विवाचसम् — विभिन्न भाषा वाले।
- यथौकसम् — धारण करने वाले घर के समान।
- दुहाम् — दुहावे, बहा दे।
- ध्रुवेव — शाश्वती (निश्चल गाय के समान)।
- अनपस्फुरन्ती — कम्पन रहित।
योग्यताविस्तारः (मूल पाठ)
ऋग्वेदः मूलतः ज्ञानकाण्डं कथ्यते तत्र मुख्यतः देवतापरकमन्त्राः सन्ति-यथा अग्निः, इन्द्रः, रुद्रः, सविताप्रभृतयः। कतिपयानि सूक्तानि दार्शनिकानि सन्ति यथा नासदीयसूक्तम्, ज्ञानसूक्तम्, हिरण्यगर्भादिसूक्तम्। कतिपयानि सामाजिकसूक्तानि अपि सन्ति येषु धनान्नदानसूक्तम् अक्षसूक्तम् सङ्गठनसूक्तादयः। ऋग्वेदस्य साम्मनस्यसूक्तस्य पल्लवनम् उत्तरवर्तिषु उपनिषदादिशास्त्रेष्वपि उपलभ्यते। यथा-
सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै। (तैत्तिरीय उप०)
"सङ्गच्छध्वम्" तथा "समानी" इत्यादिमन्त्राणां भावः गीतिरूपे हिन्द्याम् अपि प्राप्यते। यथा-
(1) प्रेम से मिलकर चलो बोलो सभी ज्ञानी बनो। पूर्वजों की भाँति तुम कर्त्तव्य के मानी बनो।।
(2) हों विचार समान सबके चित्त मन सब एक हों। ज्ञान देता हूँ बराबर भोग्य पा सब नेक हों।
प्रकृतौ माधुर्यस्य प्रार्थना एव पारिवारिकमधुरतायाः अर्चनस्य आधारः। अतः अथर्ववेदे एतादृश्यः प्रार्थनाः उपलभ्यन्ते—
अनुव्रतः पितुः पुत्रो मात्रा भवतु सम्मनाः।
जाया पत्ये मधुमतीं वाचं वदतु शान्तिवाम्॥ (अथर्ववेदः 3.30.2)
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः।
माध्वीर्गावो भवन्तु नः॥ (ऋग्वेदः 1.90.8)
यजुर्वेदः मुख्यतः कर्मकाण्डस्य वेदः अस्ति, परम् अस्मिन् अपि जीवनविषयकाः मन्त्राः उपलब्धाः सन्ति। मनसः निग्रहणार्थं यजुर्वेदे अनेके मन्त्राः सन्ति। यथा-
यत्प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु।
यस्मान्न ऋते किञ्चन कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु॥ (यजुर्वेदः 34/3)
यद्यपि ऋग्वेदस्यैव मन्त्राः सामवेदे सन्ति तथापि सामवेदमन्त्रेषु गेयता विद्यते। अथर्ववेदः विज्ञानकाण्डं मन्यते। अस्मिन् वेदे विविधाः मन्त्राः सन्ति। यथा आयुर्वेदविषयकाः, भौतिकविज्ञानविषयकाः, अर्थशास्त्रविषयकाः व्यवहारशास्त्रविषयकाः तथा च परं राष्ट्रीयभावनायाः दृढीकरणं अस्य वेदस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति। अथर्ववेदे पृथ्वी मातृवत् स्पृहणीया निगदिता—
यस्यां समुद्र उत सिन्धुरापो यस्यामन्नं कृष्टयः सम्बभूवुः।
यस्यामिदं जिन्वति प्राणदेजत् सा नो भूमिः पूर्वपेये दधातु॥ (अथर्ववेदः 12.1.3)
ब्रह्मचर्येण राजा राष्ट्रं वि रक्षति। (अथर्ववेदः)
अभ्यासः (प्रश्नोत्तर)
1. संस्कृतभाषया उत्तरत-
(क) सङ्गच्छध्वम् इति मन्त्रः कस्मात् वेदात् सङ्कलितः?
उत्तरम्: 'सङ्गच्छध्वम्' इति मन्त्रः ऋग्वेदात् (10-191-2) सङ्कलितः अस्ति।
(ख) अस्माकम् आकूतिः कीदृशी स्यात् ?
उत्तरम्: अस्माकम् आकूतिः समानी स्यात्।
(ग) अत्र मन्त्रे 'यजमानाय' इति शब्दस्य स्थाने कः शब्दः प्रयुक्तः?
उत्तरम्: अत्र मन्त्रे 'यजमानाय' इति शब्दस्य स्थाने 'ऋतायते' इति शब्दः प्रयुक्तः।
(घ) अस्मभ्यम् इति कस्य शब्दस्य अर्थः?
उत्तरम्: 'अस्मभ्यम्' इति 'नः' शब्दस्य अर्थः अस्ति।
(ङ) ज्योतिषां ज्योतिः कः कथ्यते?
उत्तरम्: ज्योतिषां ज्योतिः 'मनः' कथ्यते।
(च) माध्वीः काः सन्तु?
उत्तरम्: माध्वीः ओषधीः सन्तु।
(छ) पृथिवीसूक्तं कस्मिन् वेदे विद्यते ?
उत्तरम्: पृथिवीसूक्तम् अथर्ववेदे विद्यते।
2. अधोलिखितक्रियापदैः सह कर्तृपदानि योजयत-
(क) ................ सञ्जानानाः उपासते।
(ख) .....................मधु क्षरन्ति।
(ग) मे ........................शिवसङ्कल्पम् अस्तु।
(घ) .............................शतं शरदः शृणुयाम।
उत्तरम्:
(क) पूर्वे देवाः सञ्जानानाः उपासते।
(ख) सिन्धवः मधु क्षरन्ति।
(ग) मे मनः शिवसङ्कल्पम् अस्तु।
(घ) वयम् शतं शरदः शृणुयाम।
3. शुद्धं विलोमपदं योजयत-
|
पदम्
|
शुद्धं विलोमपदम्
|
|
जाग्रतः
|
सुप्तस्य
|
|
नः
|
वः
|
|
दीनाः
|
अदीनाः
|
|
शाश्वती
|
अशाश्वती / नश्वरा
|
4. अधोलिखितपदानाम् आशयं हिन्दी-भाषया स्पष्टीकुरुत-
(उपासते, सिन्धवः, सवितः, जाग्रतः, पश्येम)
- उपासते: इसका आशय 'स्वीकार करते हैं' अथवा 'उपासना करते हैं' से है। मन्त्र में कहा गया है कि पूर्वकाल के देवगण एकमत होकर यज्ञ में अपने हवि-भाग को स्वीकार करते हैं।
- सिन्धवः: इसका अर्थ 'नदियाँ' अथवा 'समुद्र' है, जो लोक-कल्याण के लिए निरन्तर मीठा जल प्रवाहित करते हैं।
- सवितः: इसका अर्थ 'हे सूर्यदेव!' (संसार को उत्पन्न करने और प्रेरणा देने वाले देवता) है।
- जाग्रतः: इसका अर्थ 'जागते हुए पुरुष के' (जाग्रत अवस्था में रहने वाले व्यक्ति के) है।
- पश्येम: इसका अर्थ 'हम सब देखें' है। मन्त्र में प्रार्थना की गई है कि हम सौ वर्षों तक नेत्रों से देखने में समर्थ रहें।
5. (क) वेदे प्रकल्पितस्य समाजस्य आदर्शस्वरूपम् पञ्चवाक्येषु चित्रयत-
संस्कृतभाषया (संस्कृत में):
- वेदे प्रकल्पिते आदर्शसमाजे सर्वे जनाः मिलित्वा एकपथे गच्छन्ति (सङ्गच्छध्वम्)।
- सर्वे नागरिकाः परस्परं विरोधं परित्यज्य एकस्वरेण हितकरं वदन्ति (संवदध्वम्)।
- समाजे सर्वेषां जनानां मनांसि, हृदयानि, सङ्कल्पाः (आकूतिः) च समानाः भवन्ति।
- सर्वे जनाः शतं वर्षाणि यावत् स्वस्थाः, दीर्घायुषः, दैन्यरहिताः (अदीनाः) च जीवन्ति।
- पृथिव्यां विभिन्नानां भाषाणां धर्माणां च जनाः एकस्मिन् गृहे इव सौहार्देन एकत्र निवसन्ति।
हिन्दी-भाषया (हिन्दी में):
- वेद में कल्पित आदर्श समाज में सभी लोग प्रेम से मिलकर एक साथ आगे बढ़ते हैं।
- समाज के सभी सदस्य आपसी विरोध को छोड़कर समान स्वर में मधुर और हितकारी वाणी बोलते हैं।
- सभी लोगों के मन, हृदय और संकल्प एक समान तथा कल्याणकारी होते हैं।
- समाज का प्रत्येक व्यक्ति सौ वर्षों तक स्वस्थ, समर्थ और दीनता से रहित (स्वाभिमानी) होकर जीवन जीता है।
- पृथ्वी पर विभिन्न भाषाएँ बोलने वाले और अनेक धर्मों को मानने वाले लोग एक ही परिवार की भाँति मिल-जुलकर रहते हैं।
5. (ख) मनसः किं वैशिष्ट्यम् ?
संस्कृतभाषया (संस्कृत में): मनः दिव्यज्ञानयुक्तं (दैवम्) अस्ति। तत् जाग्रतः पुरुषस्य दूरम् उदैति तथा सुप्तस्य अपि तथैव प्रत्यागच्छति। मनः दूरङ्गमं, सर्वासु इन्द्रियेषु च एकमात्रं प्रकाशकं ('ज्योतिषां ज्योतिरेकम्') वर्तते।
हिन्दी-भाषया (हिन्दी में): मन दिव्य ज्ञान से युक्त है। यह जागते हुए मनुष्य के शरीर से बहुत दूर चला जाता है और सोते हुए व्यक्ति के पास पुनः लौट आता है। यह मन सर्वाधिक दूर तक पहुँचने वाला (दूरङ्गम) तथा समस्त इन्द्रियों को प्रकाशित करने वाला एकमात्र ज्योतिपुंज ('ज्योतिषां ज्योतिरेकम्') है।
6. पश्येम, शृणुयाम, प्रब्रवाम, इति क्रियापदानि केन इन्द्रियेण सम्बद्धानि ?
|
क्रियापदम्
|
सम्बद्धा इन्द्रियम् (संस्कृत)
|
सम्बद्ध इन्द्रिय (हिन्दी)
|
|
पश्येम
|
चक्षुरिन्द्रियेण / नेत्रेण
|
आँख (नेत्र) से
|
|
शृणुयाम
|
श्रोत्रेन्द्रियेण / कर्णेन
|
कान से
|
|
प्रब्रवाम
|
वागिन्द्रियेण / मुखेन (जिह्वया)
|
वाणी (मुख/जिह्वा) से
|
7. अधोलिखितवैदिकक्रियापदानां स्थाने लौकिकक्रियापदानि लिखत।
|
वैदिकक्रियापदम्
|
लौकिकक्रियापदम्
|
|
असति
|
भवतु / अस्तु
|
|
उच्चरत्
|
उदचरत् / उदितः अभवत् (उदेति)
|
|
दुहाम्
|
दोग्धु
|
Post a Comment
please do not enter any spam link in the comment box.